Во македонската поезија од последните децении на XX век Ефтим Клетников зазема место што тешко може да се затвори во една школа, генерациска определба или стилска формула. Неговата поезија се движи меѓу видливото и невидливото, природата и духовното, конкретниот предмет и неговото подлабоко значење. Светот кај него ретко останува само она што го гледаме – песната постојано се обидува зад појавата да открие поширок поредок.
Таа амбиција е истовремено и сила и ризик. Клетников не се задоволува со непосредна слика или интимна исповед. Тој бара песната да допре до прашањата за животот, смртта, времето, природата и човековото место во светот. Понекогаш токму тоа создава силен поетски интензитет, а понекогаш стихот станува потежок од значењата што треба да ги понесе.
Роден на 6. ноември 1946. година во Негрево, Клетников во македонската литература се појавува како поет, есеист, критичар, преведувач и антологичар. Неговата библиографија опфаќа книги како Модер вир, Зраци и самраци, Окото на темниот, Песни за Огнен, Икра и крило, Гласови, Триок, Магновенија, Маж и жена со лице спроти ѕвездите, Прасјај, Троја и Живиот камен. Се јавува и како преведувач на Пушкин, Лермонтов, Расин и Валери.
Потрагата по целината
Еден од најдобрите клучеви за читање на Клетников се наоѓа во насловот на неговата книга со есеи Во потрага по целината. И неговата поезија се стреми кон поврзување на различни рамништа на искуството. Предметот преминува во метафора, метафората во идеја, а личното искуство се отвора кон универзалното. Таа потреба за поврзување го оддалечува од поезијата што се задоволува со моментот или со чистата лирска слика. Неговиот стих речиси секогаш бара подлабока перспектива: што значи она што го гледаме, што се крие зад видливото и дали човекот воопшто може да ја согледа целината на сопственото постоење.
Во студијата „Симболичкиот универзум на Ефтим Клетников“, Искра Тасевска Хаџи-Бошкова ја издвојува токму оваа широка симболичка структура како една од темелните особености на неговата поетика. Различни културни, митски и духовни слоеви кај Клетников се среќаваат во обидот поетски да се воспостави врска меѓу човекот и светот.
Светлината и нејзината сенка
Во Клетниковиот речник често се појавуваат блесокот, сонцето, небото, водата, пролетта и обновувањето. Влада Урошевиќ забележува дека зад тоа „славење на блесокот и сјајот“ постојано се чувствува и темно претчувство.
Токму таа спрега е важна за разбирањето на Окото на темниот. Темнината таму не е само спротивност на доброто, туку знак на границата, минливоста и непознатото. Светлината има тежина затоа што не е трајна, а животот се чувствува посилно токму поради свеста за неговиот крај.
За Окото на темниот Клетников во 1980. година ја добил наградата „Браќа Миладиновци“, а истата награда повторно ја освоил во 2003. година за Живиот камен.
Митот како начин на читање на светот
Митските и библиските кодови имаат важно место во творештвото на Клетников. Во подобрите песни тие не се учен украс, туку начин современото искуство да се поврзе со старите прашања за создавањето, вината, смртта, љубовта и обновувањето.
Таквиот пристап бара читател што е подготвен да се задржи. Клетников не му се додворува на брзото читање. За разлика од поезијата што се потпира врз разговорност, минимализам или иронија, тој верува во големата тема и во можноста стихот да отвори повеќе рамништа на значење.
Таа вера во поетскиот збор го поврзува со пошироката традиција на македонската модерна поезија. Во текстот „Современото и модерното во македонската поезија: кога стихот ја менува свеста, а не само формата“, односот меѓу традицијата, јазикот и модерната поетска свест се отвора како едно од трајните прашања на нашиот книжевен развој.
Кога богатството станува преоптоварување
Токму во раскошната метафоричност се наоѓа и еден од главните критички приговори кон Клетников. Неговата песна понекогаш сака да опфати премногу: личното, митското, духовното и космичкото се натрупуваат во ист простор, а читателот не секогаш добива доволно воздух меѓу нив. Кога постапката е успешна, конкретната слика добива неочекувана длабочина. Кога не е, возвишениот тон и големите категории почнуваат да го потиснуваат непосредното чувство. Космосот, вечноста, душата, Бог и тајната се зборови со огромна тежина; ако не се втемелени во силна поетска слика, лесно можат да ја направат песната потешка отколку подлабока.
Но токму тој ризик е дел од неговиот авторски потпис. Клетников не сака мал поетски гест. Неговата амбиција е стихот да поврзе повеќе светови и повеќе времиња. Понекогаш успева со извонредна сила, понекогаш плаќа цена за сопствената широчина.
Јазик што создава втор свет
Клетниковиот јазик не го опишува светот пасивно. Тој го преобликува. Предметите добиваат нови својства, а сетилното лесно преминува во духовно и мисловно. Токму преку таквите поместувања поезијата се обидува да го направи видливо она што обичниот говор не може лесно да го именува.
Тука неговата поетика се среќава со едно од трајните прашања на книжевноста – всушност, што е поезијата и што може стихот, а не може обичната реченица? Кај Клетников одговорот е јасен: поезијата треба да открива врски кои секојдневниот поглед не ги забележува.
Земјата под метафизиката
Колку и да е насочена кон апстрактното, оваа поезија не е без конкретен пејзаж. Роднокрајниот простор, шумата, водата, снегот, растението и каменот остануваат важни материјални точки врз кои се гради мисловната вертикала. Клетников е најубедлив кога големото прашање останува врзано за нешто што може да се види и почувствува. Кога конкретноста исчезнува, стихот полесно преминува во апстрактност. Природата затоа кај него не е декор, туку посредник меѓу човековото искуство и она што го надминува.
Поет кој бара повеќе од читателот
Клетников не е поет за читање во минување. Неговиот стих бара враќање и прифаќање на повремено свечениот регистар. Во време кога значаен дел од современата книжевност се движи кон скратениот исказ, разговорноста и иронијата, неговата поетика изгледа речиси намерно спротивставена на таквиот вкус.
Тој продолжува сериозно да зборува за смртта, природата, божественото, љубовта, коренот и паметењето. Не се брани од тие теми со дистанца и не ги става во наводници.
Може да се спори дали секоја песна ја издржува таквата висина на тонот. Некогаш возвишеноста ја губи мерката, а некогаш мисловната амбиција ја потиснува непосредната емоција. Но слабостите на една поетика не ја поништуваат нејзината вредност – тие покажуваат каде авторот презел најголем ризик.
Во споредба со јазичната воздржаност која ја препознаваме, на пример, кај поезијата на Блаже Конески, Клетников оди кон експанзија. Тој сака стихот да се рашири, да спои повеќе нивоа на постоењето и да стигне до она што не може лесно да се именува. Тоа се различни поетски стратегии, а токму таквата различност ја збогатува македонската поетска традиција.
Каде е најсилниот Клетников
Клетников е најубедлив кога не ја објаснува тајната, туку ја остава да дејствува во песната. Кога мислата останува врзана за слика, а големата тема не го задушува човечкото искуство, неговата поезија добива вистинска сила. Тогаш не е важно дали стихот зборува за природа, смрт, љубов или духовност. Важно е чувството дека зад конкретниот миг постои нешто поголемо што не може целосно да се изговори.
Токму во тоа е вредноста на Клетниковата поезија. Не затоа што секогаш ја наоѓа мерката, туку затоа што постојано ризикува да ја бара. Во време на кратки форми и брзи значења неговиот стих ја чува амбицијата поезијата да биде повеќе од впечаток – да биде начин на мислење за човекот и светот.
