Има писатели што ги препознаваме по неколку книги, преведувачи што ги паметиме по едно големо дело и професори чие влијание останува во генерациите што поминале низ нивните предавални. Кај Драги Михајловски овие три улоги не постоеја одвоено. Писателот, преведувачот и професорот кај него постојано се дополнуваа, како три различни начини да се постави истото прашање: колку далеку може да оди јазикот кога човек му верува доволно за да му довери цел еден свет?
Роден во Битола на 16. октомври 1951. година, Михајловски дипломирал англиски јазик и книжевност на Филолошкиот факултет во Скопје, каде подоцна ја изградил и својата универзитетска кариера. Бил професор по теорија и практика на преведувањето на Катедрата за англиски јазик и книжевност, а неговата работа постепено го поставила меѓу најзначајните фигури на современата македонска книжевност и преведувачка култура. Почина во Скопје на 21. февруари 2022. година.
Раскажувач кој историјата ја внесува во човечката судбина
Книжевното дело на Михајловски не може лесно да се затвори во една жанровска или тематска определба. Тој пишува раскази, романи, есеи, книжевнотеориски и преведувачки студии. Од раните збирки „Речно улиште“ и „Ѓон“, преку „Скок со стап“, „Триполската капија“, „Раскази од шести кат“ и „Пеперуткарот“ до неговите подоцнежни книги се гледа автор што постојано ја испитува врската меѓу поединецот и времето во кое живее. Во романите „Смртта на дијакот“, „Мојот Скендербеј“, „Бајазит и Оливера“, „Должници“ или „Бдеењето на Одисеј“, историјата не е декор, туку простор во кој се судираат личната судбина, сеќавањето, власта, верата и идентитетот.
Токму тука се чувствува една од најсилните особености на неговата проза. Михајловски ја отвора историјата однатре. Наместо да ја претставува како низа големи настани и познати имиња, тој ја сведува на човекот што мора да живее во неа, да избере, да погреши, да преживее или да остане заробен во нејзините последици. Оттука неговите историски теми никогаш не се сосема минато. Како што забележува и Енциклопедијата на македонската книжевност, неговите дела можат да се читаат истовремено како историски и современи текстови, токму поради нивниот широк семантички простор.
Во неговата проза има и уште нешто што не треба да се потцени – слух за живиот говор. Михајловски не го третира јазикот како декоративен слој врз приказната. Тој го користи како материја од која се гради ликот. Во една реченица може да се почувствува и книжевната култура на авторот и ритамот на човековиот говор, народниот израз, иронијата или суровоста на секојдневието. Тоа е една од причините зошто неговото раскажување често има впечаток на непосредност, дури и кога се занимава со далечни историски епохи.
Преводот како создавање, а не како препишување
Ако неговата проза покажува колку различни времиња може да прими македонскиот јазик, неговото преведувачко дело покажува колку различни книжевни светови може да издржи истиот тој јазик. Михајловски од англиски на македонски превел повеќе од 110.000 стихови. Најголемиот дел од јавната препознатливост на неговиот преведувачки опус е поврзан со Вилијам Шекспир – 37 драми и 154 сонети, обединети во еден од најголемите индивидуални преведувачки потфати во македонската култура. Освен Шекспир, ги преведувал и „Загубениот рај“ на Џон Милтон, „Беовулф“, поезијата на Т. С. Елиот, Вилијам Блејк, Вилијам Вордсворт, Џон Дан, Перси Биш Шели и други автори.
Да се преведе Шекспир не значи само да се пронајдат македонски еквиваленти за англиските зборови. Треба да се пренесат ритамот, двосмисленоста, метафората, хуморот, грубоста, поетската форма, јазичната игра и драмската енергија. Со други зборови, преведувачот мора повторно да го создаде делото во друг јазик. Во случајот на Михајловски тој процес станува и проверка на можностите на македонскиот јазик. Филолошкиот факултет „Блаже Конески“ неговиот превод на целокупното драмско и сонетно творештво на Шекспир го оценува како дело со длабоко влијание врз македонскиот книжевен, културен и јазичен контекст.
Во таа смисла, преведувачот не е невидлив посредник. Тој е човек што мора да го познава сопствениот јазик толку добро што во него ќе создаде место за друг автор. Кај Михајловски преведувањето е токму таков чин – не механички пренос, туку јазично искушение. Неговите студии „Нераспнати богови“ и „Под Вавилон: задачата на преведувачот“ покажуваат дека зад огромната практична работа стоела и развиена мисла за природата на преводот. За него преведувањето не било споредна писателска работа, туку посебен облик на книжевно создавање.
Шекспир на македонски – културен потфат поголем од една библиографија
Тешко е да се зборува за Михајловски без да се задржиме на неговиот Шекспир. Не затоа што останатото негово дело е помалку важно, туку затоа што овој потфат има пошироко културно значење. Кога еден јазик располага со целосно преведено драмско и сонетно наследство на Шекспир, тоа не е само уште една полица во библиотеката. Тоа значи дека еден од најсложените автори на светската книжевност може да биде читан, проучуван, поставуван на сцена и повторно толкуван преку тој јазик.
Токму затоа трудот на Михајловски не треба да се гледа само преку бројот на преведени страници и стихови. Неговиот преведувачки опус ја проширува лексиката, ритмичката флексибилност и изразните можности на македонскиот јазик. „Правописот на македонскиот јазик“ го наведува токму изданието „Сите драми и сонети“ од Шекспир во препев на Драги Михајловски како библиографски пример за преведена книга, што посредно сведочи и за местото што ова издание го зазема во македонската книжевна култура.
Писателот и преведувачот како две лица на иста работа
Можеби најинтересното кај Драги Михајловски е што не мора да избираме дали е поважен како писател или како преведувач. Токму поделбата е погрешна. Неговата проза покажува преведувачка чувствителност кон зборот, нијансата и повеќезначноста, а неговите преводи ја носат сигурноста на човек што знае како функционира литературата однатре. Во неговото авторско дело, пак, постојано се појавуваат средби меѓу различни култури, епохи, јазици и историски перспективи. И тоа е логично. Преведувачот целиот работен век живее на граница – меѓу еден и друг јазик, меѓу дословното и можноста, меѓу туѓото дело и сопствената култура. Михајловски ја претвора таа гранична позиција во книжевна предност. Затоа неговите текстови често се занимаваат со идентитетот без да го сведат на декларација, со историјата без да ја претворат во учебник и со јазикот без да го затворат во правило.
За своето книжевно и преведувачко дело добил повеќе значајни признанија, меѓу нив „Рациново признание“, двапати наградата „Стале Попов“, „Григор Прличев“, „Кирил Пејчиновиќ“ и државната награда „11 Октомври“ за животно дело од областа на културата и уметноста во 2018. година.
Сепак, најтрајниот дел од неговото наследство веројатно не е списокот на награди. Тој е во книгите што продолжуваат да се читаат и во преводите низ кои македонскиот читател денес може да му се приближи на Шекспир, Милтон или староанглиската поезија без да го напушти сопствениот јазик.
Драги Михајловски покажува дека културниот простор на еден мал јазик не се мери со бројот на неговите говорители. Се мери и со она што тој јазик е способен да прими, прераскаже, преобликува и создаде. Михајловски го правеше токму тоа – го внесуваше светот во македонскиот јазик, а од македонскиот јазик создаваше книжевен свет доволно широк за историјата, драмата, иронијата, болката и човечката противречност.
