Новата корекција на цените на горивата повторно ја враќа истата непријатна реалност: секое качување на ценовникот не останува само на бензинската пумпа, туку влегува во куќниот буџет, во цената на транспортот, во земјоделските трошоци и, на крајот, во сметката што ја плаќа секој граѓанин. Според објавената одлука, од полноќ ЕУРОСУПЕР БС-95 ќе се продава по 93 денари, ЕУРОСУПЕР БС-98 по 95 денари, ЕУРОДИЗЕЛ по 98,50 денари, а екстра лесното масло за домаќинство ќе изнесува 98 денари за литар. Бензините поскапуваат за 3 денари, дизелот за 4,5 денари, а екстра лесното масло за 5 денари.
Кога цената на дизелот расте, не поскапува само резервоарот
Најважната вест во оваа промена не е само бројката 98,50. Вистинската тежина е во тоа што дизелот не е „обично“ гориво. Тој е погон за камионите што ја носат стоката, за тракторите што ја обработуваат земјата, за градежната механизација, за комбињата на малите фирми и за голем дел од секојдневниот професионален транспорт. Затоа, кога дизелот скока за 4,5 денари по литар, тоа не е само удар за возачите – туку предупредување дека трошокот може да се прелее и врз храната, превозот, услугите и логистиката.
И тука е суштинската разлика меѓу бензинот и дизелот. Бензинот најдиректно го чувствуваат домаќинствата со приватни автомобили. Дизелот, пак, ја погодува целата економска верига. Во земја каде цените и онака лесно се пренесуваат од еден сектор во друг, вакво поскапување ретко останува изолиран настан.
Колку повеќе ќе плаќа едно семејство, еден таксист, еден земјоделец?
Ако едно семејство вози автомобил на БС-95 и полни околу 40 литри неделно, новото поскапување значи дополнителни 120 денари по едно полнење. На месечно ниво, тоа се околу 480 денари повеќе, без притоа да се сметаат дополнителни патувања или викенд-рути. Ако станува збор за дизел автомобил и резервоар од 50 литри, разликата е уште повидлива: едно полнење сега чини 225 денари повеќе. Ако тоа се случува четири пати месечно, зборуваме за околу 900 денари дополнителен трошок само поради оваа последна корекција.
За таксистот или за возач што секојдневно е на пат, поскапувањето не е апстрактна вест, туку директен оперативен трошок. Ако дневно троши 30 литри дизел, новата цена значи 135 денари повеќе секој ден. Во 25 работни дена, тоа се 3.375 денари плус, само од оваа промена. За некого тоа е сметка за телефон и интернет. За некого – рата, кирија или дел од месечната набавка.
Кај земјоделецот, логиката е уште поостра. Ако за краток работен циклус потроши 200 литри дизел, новата цена носи плус 900 денари трошок. На прв поглед тоа не изгледа драматично, но во сезона кога секоја ставка веќе е притисната од цени на репроматеријали, наѓубриво, делови и транспорт, секое ново поскапување ја јаде маржата што и онака е тенка.
За мал транспортен бизнис пресметката е уште понепријатна. Ако едно мало комбе или неколку возила заедно трошат 1.000 литри дизел месечно, ова поскапување автоматски значи 4.500 денари дополнителен месечен трошок. Ако фирмата работи со мала добивка, тој износ не останува во табела – тој завршува во повисока цена на услугата или во намалување на заработката.
Зошто цените растат и кога на светските пазари има кратки падови?
Ова е прашањето што најчесто нервира: како е можно овде да има поскапување, а однадвор да стигнуваат вести за краткорочни намалувања на нафтата? Одговорот е помалку спектакуларен, но поважен. Домашните цени не се формираат според еден берзански момент или еден наслов, туку според референтен период во кој се пресметуваат движењата на дериватите, курсот на доларот и другите влезни елементи што влегуваат во цената. Регулаторната комисија ја објавува одлуката врз основа на тие параметри, а не врз основа на дневно чувство дека „нафтата паднала“.
Тука влегуваат и акцизите, ДДВ-то, трошоците за набавка, залихите и временското задоцнување меѓу светскиот пазар и домашната малопродажба. Затоа понекогаш граѓаните гледаат пад на меѓународните пазари, а во Македонија добиваат повисок ценовник. Не затоа што математиката не важи, туку затоа што важи во подолг и посложен интервал отколку што изгледа однадвор.
Ова не е само енергетска, туку и социјална вест
Во вакви моменти веста лесно се сведува на неколку бројки, а токму таму се губи суштината. Горивата одамна не се само енергетска тема. Тие се мерка за притисокот врз секојдневието. Кога дизелот оди кон 100 денари, граѓаните не го чувствуваат тоа само кога застануваат на пумпа, туку и кога купуваат храна, плаќаат превоз или калкулираат дали месецот ќе заврши без ново кратење на некоја лична потреба.
Затоа ова поскапување треба да се чита пошироко. Не само како нова одлука на Регулаторната комисија за енергетика, ниту само како уште еден медиумски аларм што го пренесоа ТВ 24 и економските портали како Денар. Треба да се чита како дел од пошироката слика за животниот стандард, за кревката пресметка на семејните буџети и за економијата што најлесно ги мери шоковите токму преку секојдневните, основни трошоци.
Ако ценовниот притисок потрае, последиците нема да останат само на пумпите. Тие ќе влезат во речиси сè што се движи, произведува, превезува и продава. А тоа е, практично, целата економија.
Во поширок контекст, оваа тема природно се надоврзува и на претходните анализи на Паноптикум за македонската економија меѓу нискиот стандард и оптимизмот за раст, за тоа како економијата ветува раст, но ќе се мери по тоа дали граѓаните навистина ќе го почувствуваат, како и за пошироките прашања на економската рубрика на Паноптикум и хроничниот товар на сивата економија.
