Во 1975. година Диме Поповски не исчезна од македонската култура – само го смени медиумот. Гласот што веќе беше препознатлив на фестивалските сцени и во програмите на Радио Скопје постепено го отстапи местото на филмот, фотографијата, телевизиската режија и документарниот запис. Во интервјуто за „Екран“ од 1994. година, подоцна повторно објавено од „Сутерен“, самиот вели дека од 1975. година редовно работел во МТВ, а потоа се свртел кон филмот и документаристиката.
Тој пресврт кажува многу повеќе за Поповски од обична биографска хронологија. Кај него уметноста очигледно не била врзана за потребата постојано да биде пред микрофонот. Напротив, неговата приказна е редок пример за уметник што знаел и да се повлече, да ја смени позицијата, да гледа низ камера наместо кон публика, а сепак да остане во истиот простор – културата.
Глас создаден во време кога песната имаше архитектура
Диме Поповски припаѓа на генерацијата што се формираше во еден поинаков музички систем. Истражувањето на Елени Новаковска и Јулијана Папазова за историјата на македонската популарна музика го сместува меѓу истакнатите пејачи што се афирмирале преку Радио Скопје и неговиот Танцов оркестар, заедно со Нина Спирова, Зоран Георгиев и Зафир Хаџиманов. Радио Скопје тогаш не било само медиум што пушта песни – било една од институциите што ја создавале македонската популарна музика.
Во таква средина гласот не можел да биде самодоволен. Зад него стоеле композитор, текстописец, аранжер, оркестар, студио и музичари што ја граделе песната како целина. Затоа и Поповски денес најдобро се слуша не како естрадна ѕвезда од некое „старо добро време“, туку како интерпретатор воспитан во култура на мера. Неговата сила не била во нападноста. Таа била во способноста песната да ја донесе до слушателот без да ја задуши со сопственото присуство.
Во истата музичка линија на Panoptikum можат да се читаат портретите на Нина Спирова и Драган Мијалковски. Станува збор за различни гласови, но за сродна културна матрица – време во кое интерпретаторот морал да знае не само да пее, туку и да ја почитува песната.
„Лени“, „Запеј ми Славче“ и уметноста на воздржаноста
Во сеќавањето на Поповски останаа „Лени“, „Запеј ми Славче“ и бројни забавни и народни интерпретации. Во неговото интервју е забележано и дека настапувал на фестивалите во Опатија и Загреб, а „Запеј ми Славче“ е издвоена како особено значајна композиција во неговиот репертоар.
Она што ги поврзува тие снимки не е жанрот, туку односот кон песната. Поповски не ја претвора мелодијата во демонстрација на вокална моќ. Во неговата интерпретаторска естетика има нешто речиси старомодно за денешното уво – трпение. Фразата добива време да заврши, зборот останува разбирлив, а емоцијата не се претвора во викање.
Тоа е суштинска разлика. Голем глас не е оној што постојано нè уверува дека е голем. Голем е оној што знае кога треба да се повлече половина чекор за песната да излезе напред.
„Срамежливи“ и времето кога фестивалот создаваше меморија
На првиот Скопски фестивал во 1968. година Поповски настапил со Виолета Томовска во „Срамежливи“, композиција на Александар Џамбазов. Песната била изведувана во тогашниот фестивалски систем на алтернативни интерпретации, а верзијата со Томовска и Поповски останала дел од музичката меморија на фестивалот.
Тоа партнерство денес добива дополнителна смисла ако се чита покрај приказната за Виолета Томовска. Не станува збор само за две имиња од старите фестивалски програми. Тоа е генерација што учествувала во создавањето на еден препознатлив македонски звучен простор – меѓу шлагерот, оркестарската песна, џезерското чувство и народната мелодика.
Фестивалот тогаш имал поинаква улога од денешното производство на краткотрајна видливост. Песната требало да преживее по вечерта на која била изведена. Да се памети мелодијата, да остане интерпретацијата, да се препознае авторот. Поповски припаѓа токму на тој систем на музички вредности.
Повлекувањето како уметнички став
Најинтересниот момент во неговата приказна доаѓа токму таму каде што класичната естрадна биографија би очекувала уште настапи, плочи и аплаузи. Поповски професионално престанал да пее. Во интервјуто од 1994. година причината ја формулирал речиси сурово едноставно: „престанав затоа што сакав да останам чесен“. Истовремено зборувал критички за шундот, за јазикот во песните, за медиумите и за губењето на културната традиција.
Не мора денес да се согласиме со секоја негова оценка за музиката што доаѓала по неговата генерација. Во неговите зборови несомнено има и генерациско разочарување. Поважна е позицијата од која зборува: човек што сметал дека уметникот има право да одбие да учествува кога повеќе не ја препознава сопствената мерка во системот околу себе.
Таквото повлекување лесно може да изгледа како пораз. Кај Поповски повеќе личи на продолжение на неговата естетика. И во пеењето и во одлуката да не пее постои ист принцип – не мора сè што можеш да го направиш и да го направиш. Уметноста понекогаш се брани и со одбивање.
Од микрофонот кон камерата
Поповски не ја напуштил културата. Работел како асистент по режија со Кирил Ценевски, Столе Попов и Владимир Блажевски, се занимавал со фотографија и режирал документарни емисии и патеписи. Во интервјуто зборува и за серии посветени на црквите и манастирите околу Матка, Поречието и Преспа.
Тука пејачот и режисерот веќе не изгледаат како две одделни професии. Во суштина и едното и другото се уметност на изборот. Пејачот избира каде ќе земе здив, што ќе нагласи и што ќе остави во тишина. Режисерот избира кадар, траење, светлина, поглед. Во двата случаја најважното не е колку материјал имаш, туку што ќе отстраниш за суштината да се види – или да се чуе.
Во 2020 година Диме Поповски беше меѓу добитниците на наградата „13 Ноември“ на Град Скопје. Тоа признание дојде многу години по неговото повлекување од професионалната пејачка сцена, како доцна институционална потврда на еден живот поминат низ повеќе области на културата.
Гласот останува кога модата ќе замине
Диме Поповски почина на 26. октомври 2025. година. Во известувањата за неговата смрт повторно беа споменувани истите нешта: пејач, режисер, фотограф, филмски работник и човек што оставил силна трага во македонската забавна музика од 1960-тите и 1970-тите.
Сепак, наследството на еден интерпретатор не се мери со бројот на реченици што ќе се напишат кога ќе почине. Се мери со тоа дали неговиот глас повторно ќе биде слушнат без обврската да го наречеме „легендарен“, дали песните ќе добијат нови слушатели и дали музичката историја ќе биде третирана како жива култура, а не како носталгична архива.
Диме Поповски заслужува токму такво слушање. Без патетика и без идеализирање на минатото. Неговата генерација не живеела во совршена музичка епоха, но знаела нешто што денешната брзина лесно го заборава: песната има сопствено достоинство, а интерпретаторот не е нејзин сопственик.
Можеби затоа неговиот глас и денес звучи како лекција по мера. Не бара да го слушаме затоа што е стар. Бара да го слушаме внимателно. А тоа е многу поголема почит.
