Има музичари што се паметат по песни, има такви што се паметат по албуми, а има и ретки имиња што остануваат како звук. Ферус Мустафов беше токму тоа – звук што не можеше да се сведе само на кларинет, саксофон, свадба, чочек или ромска музика. Во неговиот здив имаше нешто повеќе: една балканска нервоза, радост што не бара дозвола, тага што не се објаснува и виртуозност што не сака да биде музејска.
На 22. мај 2023. година во Скопје почина Ферус Мустафов, роден на 20 декември 1950 година во Штип, еден од најпрепознатливите македонски ромски музичари, кларинетист, саксофонист и мултиинструменталист. Веста за неговата смрт ја потврдија повеќе медиуми, меѓу кои и Анадолу, а светските музички кругови го паметат како King Ferus – уметник што ја внесе македонската и балканската ромска свадбарска музика во меѓународниот world music простор.
Штип, семејството и првиот здив на инструментот
Ферус Мустафов не влегол во музиката како некој што избира професија. Тој бил роден во неа. Потекнувал од ромско музичко семејство во Штип, град во кој звукот на свадбите, веселбите, чаршијата и семејните музички лози не бил декор, туку начин на живеење. Неговиот татко, Илми Јашаров, исто така музичар, се спомнува како значајна фигура за внесувањето на саксофонот во јужнобалканската фолклорна музика. Во таков дом инструментот не е предмет, туку продолжение на телото.
Младиот Ферус учел виолина и кларинет, но многу брзо било јасно дека неговата вистинска школа нема да биде само училницата, туку сцената. На 17 години бил поканет да настапува со оркестарот на Тома Чрчев. Таа покана не била обичен почеток на кариера, туку пресвртница: турнеите, реакцијата на публиката и живиот контакт со музиката го одвеле кон професионален пат од кој повеќе немало враќање. За таков музичар академијата може да биде важна, но свадбата, патот, ноќта и здивот на публиката се вистинската конзерваторија.
Свадбарска музика како висока уметност
Кога се зборува за Ферус Мустафов, изразот „свадбарска музика“ не смее да се чита потценувачки. Кај него свадбата не е само повод за свирење, туку цела цивилизација на ритамот: почеток, занес, натпревар, импровизација, колективна енергија, семејна меморија и телесно знаење на заедницата. Балканската свадба, особено ромската и македонската, е сцена без завеса, а Ферус беше еден од оние што знаеја како од неа да направат музички театар.
Неговиот кларинет знаеше да биде остар како возбуден повик, а саксофонот широк, груб, блескав и речиси човечки расплакан. Во брзите чочеци имаше вртоглава техника, но и опасност од преголема леснотија: само голем мајстор може да направи најтешката фраза да звучи како да е родена во мигот. Затоа Ферус не беше само „брз“ музичар. Брзината кај него беше јазик, не трик.
Во меѓународните описи често се спомнува како крал на балканските свадбарски состави и како музичар што свирел на сцени поврзани со Македонија, Балканот, Европа, Австралија и дијаспората. Профилот на WOMEX го претставува токму во тој контекст – како артист чија музика се движи меѓу локалната свадбарска пракса и светската музичка сцена.
Сараево, Југославија и просторот каде што народната музика станува индустрија
По отслужувањето на воениот рок, во кој продолжил да настапува на вечерни забави и танци, Мустафов се движел низ музичкиот простор на тогашна Југославија. Сараево било една од важните станици. Тој град, особено во втората половина на 20 век, бил силно средиште на народна, забавна и фолклорно-популарна музика, место каде што традицијата почнала да добива медиумска, дискографска и концертна форма.
Во тој контекст Ферус не бил само уште еден инструменталист. Тој бил дел од генерација музичари што ја преместиле народната музика од локалната веселба кон поширок југословенски пазар. Неговата фраза можела да биде препознаена и без најава. Тоа е највисоката мерка за инструменталист: да го слушнеш првиот здив и да знаеш кој свири.
Ромска традиција, македонска почва, балкански нерв
Ферус Мустафов најчесто се опишува како ромски музичар, и тоа е точно, но недоволно. Неговата музика стои на ромската традиција, на македонската звучна почва, на балканскиот асиметричен ритам, на ориенталните мелодиски сенки, на југословенската дискографска сцена и на светската глад за музика што не звучи студиски стерилно. Во него се слушаат многу патишта, но ниту еден не ја брише неговата препознатливост.
Токму затоа Ферус беше голем: не затоа што ја „претставуваше“ традицијата како фолклорен експонат, туку затоа што ја одржуваше жива, нервозна и способна да се менува. Во неговите изведби чочекот не стои мирно за да биде објаснет. Тој бега, се враќа, се крши, се забрзува, се потсмева, плаче, па повторно игра. Panoptikum би рекол: кај Ферус традицијата не седеше во витрина – таа влегуваше низ врата со инструмент во рака и веднаш ја преземаше просторијата.
Од Радио Телевизија Скопје до светските изданија
Покрај сценската кариера, Мустафов работел и во медиумскиот простор, како дел од музичкото програмирање на ромски јазик во Радио Телевизија Скопје. Тоа е важен податок, затоа што покажува дека неговото влијание не било само концертно. Тој бил присутен и во институционалната циркулација на ромската музика, во просторот каде што таа се снима, уредува, емитува и станува дел од јавната меморија.
Во 1990-тите и 2000-тите неговата музика добила поширока меѓународна видливост. Албумот King Ferus, познат и под описот Macedonian Wedding Soul Cooking, е едно од изданијата што го внесуваат неговиот звук во каталозите на светската музика. Изданијата како The Heat of Balkan Gypsy Soul и Legends of Gypsy Music from Macedonia, заедно со настапите и соработките, го позиционираат како име што не припаѓа само на локалната сцена, туку и на глобалната мапа на балканската ромска музика. Каталошки податоци за дел од неговите изданија се достапни и преку MusicBrainz и Muziekweb.
Ферус и Есма: две кралски имиња во ромската музика
Не може да се зборува за меѓународната рецепција на македонската ромска музика без да се спомнат две големи имиња: Есма Реџепова и Ферус Мустафов. Едната како глас што ја изнесе ромската песна на најголемите сцени, другиот како инструментален мајстор што покажа дека кларинетот и саксофонот можат да раскажуваат со иста сила како човечкиот глас.
Изданието Legends of Gypsy Music from Macedonia, поврзано со Есма Реџепова и Ферус Мустафов, е претставено од ARC Music како избор од силни и страствени песни и изведби, со Мустафов претставен како мајстор на ромскиот саксофон. Во придружните материјали на изданието се истакнува неговото штипско потекло, семејната музичка традиција и патот од млад музичар до еден од најзначајните инструменталисти на Балканот.
Виртуозност кој не бега од народот
Голем дел од модерната музичка култура ја одвојува виртуозноста од народната употреба. Едното се смета за „уметност“, другото за „забава“. Ферус Мустафов ја урна таа вештачка поделба. Неговата музика можеше да биде технички фасцинантна, но никогаш не ја губеше функцијата: да ја крене масата, да ја отвори свадбата, да ја разгори вечерта, да ги поврзе оние што слушаат со оние што играат.
Тука е неговата вистинска сила. Тој не свиреше над народот, туку од народот. Не се качуваше на сцена за да покаже дека е недостижен, туку за да ја покаже моќта на музиката што излегува од конкретен живот: од ромски семејства, македонски градови, балкански патишта, свадбарски дворови, радио студија, фестивалски сцени и долги ноќи во кои инструментот станува судбина.
Зошто „крал“?
Во балканската музика лесно се лепат титули. Крал, кралица, легенда, мајстор – понекогаш тие зборови се трошат пребрзо. Но кај Ферус Мустафов титулата „крал“ опстои затоа што не беше само медиумска етикета. Таа дојде од сцена, од публика, од музичари, од свадби, од снимки, од препознавање.
Крал не е оној што има круна, туку оној што има територија. Територијата на Ферус беше звукот: кларинетот што се витка како глас, саксофонот што сече низ тапанот, импровизацијата што го носи орото до работ на хаосот и сепак го враќа во ред. Токму таа контрола над занесот го издвојуваше од многумина. Во неговите најдобри моменти, музиката изгледа како да ќе се распадне од енергија – но никогаш не се распаѓа. Тоа е мајсторство.
Последните години и заминувањето
Ферус Мустафов почина на 72-годишна возраст. Медиумските извештаи наведуваат дека претходно имал здравствени проблеми и бил хоспитализиран по мозочен удар. Неговото заминување беше примено како загуба не само за ромската музичка заедница, туку и за македонската културна сцена пошироко. Songlines го опиша како легендарен македонски кларинетист и саксофонист, познат како „King“ на балканските свадбарски состави.
Но кај големите музичари смртта не ја затвора биографијата. Таа само го менува начинот на присуство. Ферус Мустафов продолжува да постои во снимките, во свадбарските состави што го копираат неговиот здив, во младите кларинетисти што сакаат да ја достигнат неговата брзина, во саксофонистите што разбираат дека техниката без душа е само вежба, и во слушателите што знаат дека некои инструменти носат повеќе историја од многу говори.
Наследство што не може да се затвори во жанр
Наследството на Ферус Мустафов не е само бројот на албуми, настапи и снимки. Тоа е начинот на кој една музичка традиција преку него стана подвижна, видлива и препознатлива надвор од својот локален круг. Тој покажа дека ромската и македонската свадбарска музика не се „етнографски материјал“, туку жива современа уметност, способна да комуницира со светот без да се откаже од својот корен.
Ферус беше музичар на границите: меѓу народното и виртуозното, меѓу свадбата и фестивалот, меѓу локалниот говор и светската сцена, меѓу дисциплината и дивината. Токму затоа неговата биографија не е само приказна за еден инструменталист. Таа е приказна за тоа како Балканот, со сите свои болки, преселби, веселби, судири и нежности, понекогаш најточно зборува кога не употребува зборови.
Кога ќе се слушне добар чочек, кога кларинетот ќе тргне нагоре како да го предизвикува воздухот, кога саксофонот ќе го повлече орото во вртлог, таму некаде уште стои Ферус Мустафов. Не како споменик, туку како движење. А тоа е можеби најголемата чест за музичар: да не остане само во сеќавање, туку во ритамот на оние што продолжуваат да свират.
