Човекот што исчезнува пред нашите очи

Дехуманизацијата денес не доаѓа секогаш со груба сила, со отворена омраза или со историски препознатливи облици на понижување. Таа често пристигнува тивко, со пристојни зборови, со административни формулари, со алгоритамски препораки, со корпоративни проценки, со политички пароли и со секојдневна рамнодушност. Човекот не се брише наеднаш. Прво се сведува на податок, потоа на категорија, па на проблем, трошок, корисник, гласач, пациент, потрошувач, работна сила, ризик или статистика.

Во основа дехуманизацијата значи човекот да се гледа или третира како помалку од човек – како суштество без целосна личност, достоинство, сложеност и внатрешен свет. Филозофските расправи околу поимот се нијансирани: едни пристапи го нагласуваат начинот на кој некого го замислуваме како „помалку човечки“, други начинот на кој го повредуваме неговото човечко достоинство преку однесување и институции. Но за секојдневниот живот клучната точка е едноставна: дехуманизацијата започнува кога престануваме да го гледаме другиот како лице.

Новиот облик на стара болест

Историјата добро ги познава најбруталните облици на дехуманизација: робување, расизам, воена пропаганда, етничко чистење, колонијална суровост, концентрациони логори, системи во кои човекот бил претворан во тело без име. Денешната дехуманизација не ги укинува тие стари форми; напротив, тие сè уште постојат во војни, сиромаштија, говор на омраза, дискриминација и насилство. Новото е што дехуманизацијата се вселила и во нормалноста.

Таа не мора да изгледа како злосторство. Може да изгледа како ефикасност.

Во современиот свет често се цени она што може да се измери: продуктивност, перформанс, досег, рејтинг, ангажман, резултат. Сето тоа има своја практична логика, но станува опасно кога почнува да ја заменува човечката мера. Човек што страда станува „случај“. Вработен што се истрошил станува „непродуктивен ресурс“. Сиромашен човек станува „социјален товар“. Стар човек станува „демографски проблем“. Детето станува „идна инвестиција“. Граѓанинот станува „таргет група“.

Токму тука се губи нешто суштинско: сознанието дека пред нас не стои функција, туку личност.

Алгоритамот не мрази, но може да обезличи

Дигиталната епоха не го измисли обезличувањето, но му даде нова брзина. На Интернет сме видливи повеќе од кога било, а сепак често сме видливи како профили, не како луѓе. Стануваме фотографии, коментари, реакции, навики, пребарувања, кликови. Нашите желби се предвидуваат, нашето внимание се продава, нашите слабости се претвораат во пазар.
Алгоритамот нема душа, но има последици. Тој не мора да мрази за да направи штета. Доволно е да нè претвори во предвидливи обрасци: што ќе купиме, од што ќе се исплашиме, на што ќе се налутиме, што ќе споделиме. Така човекот станува материјал за управување.

Во сродна уредничка линија Panoptikum веќе го отвора прашањето за човекот во просторот меѓу внатрешната слобода и системскиот притисок во текстот „Интимниот свет – тивка соба во која стануваме свои“. Денес таа интимна соба е под постојан надзор: не секогаш од државата, туку од пазарот, платформите, јавноста, туѓите очекувања и нашата сопствена потреба да бидеме забележани.

Јазикот како прва линија на одбрана или напад

Дехуманизацијата најчесто почнува во јазикот. Пред некој да биде исклучен, понижен или повреден, обично прво е именуван на начин што го намалува. Се зборува за „тие“, за „масата“, за „паразити“, за „предавници“, за „инвазија“, за „чистење“, за „штетници“. Таквиот јазик не е украс на мислата; тој ја подготвува мислата да прифати нешто што инаку би ѝ изгледало нечовечно.

Современите истражувања на дехуманизирачкиот јазик покажуваат дека јазичните обрасци можат да откријат како одредени групи се претставуваат како помалку човечки, опасни или недостојни за сочувство. Тоа е важно затоа што говорот на омраза не започнува секогаш со директен повик на насилство; понекогаш започнува со навика некој да се опишува како нешто, а не како некој.

Затоа борбата против дехуманизацијата не е само морална, туку и јазична. Да се брани човекот значи да се брани точниот збор. Не затоа што зборот е доволен, туку затоа што без него мислата станува сурова, а суровоста лесно се претвора во политика.

Осаменоста како тивка фабрика на нечовечност

Еден од најпарадоксалните знаци на нашето време е тоа што живееме поврзани, а често сè поосамени. Социјалната изолација и осаменоста се поврзуваат со сериозни последици за менталното здравје, вклучувајќи поголем ризик од депресија и анксиозност. Американската психолошка асоцијација исто така предупредува дека осаменоста и изолацијата се поврзани со здравствени и психолошки ризици, меѓу кои и депресија.

Осамениот човек е ранлив човек. Тој полесно станува плен на пропаганда, фанатизам, цинизам или дигитална утеха што не бара вистинска блискост. Кога нема заедница, се бара замена: група што нуди непријател, платформа што нуди реакција, идеологија што нуди едноставен виновник, технологија што нуди симулација на присуство.

А дехуманизацијата секогаш има потреба од осамен човек – човек што нема живо искуство со другиот, туку само слика за него.

Пазарот на човечката вредност

Во светот на постојано натпреварување човекот сè почесто мора да се докажува дека вреди. Не дека постои, туку дека вреди. Вреди ако произведува, ако заработува, ако изгледа добро, ако е активен, ако е корисен, ако е видлив, ако не пречи, ако не старее, ако не боледува, ако не забавува.

Ова е можеби најподмолниот облик на дехуманизација: човекот самиот почнува да се гледа како проект. Треба да се оптимизира, да се подобри, да се продаде, да се брендира, да се спореди. Наместо живот, добива биографија за покажување. Наместо достоинство, добива пазарна вредност. Наместо време, добива распоред.

Таквиот човек не е нужно поробен со синџири. Понекогаш е поробен со очекувањето постојано да биде подобра верзија од себе, сè додека не заборави кој е кога никој не го оценува.

Што останува човечко?

Да се зборува за дехуманизација не значи да се тврди дека светот е безнадежен. Напротив, токму препознавањето на обезличувањето е првиот чекор кон отпор. Човечкото не исчезнува лесно. Тоа се појавува во грижата, во разговорот, во одбивањето да се понижи послабиот, во способноста да се слушне туѓа болка, во храброста да се каже „ова е човек“ дури и кога системот го нарекува број.

Човекот се брани со институции, но и со секојдневни гестови. Со фер збор. Со лице в лице. Со одбивање да се сподели омраза. Со внимание кон стариот, болниот, сиромашниот, различниот, тивкиот. Со култура што не го претвора страдањето во спектакл. Со образование што не создава само кадар, туку личност. Со медиуми што не ловат само гнев, туку отвораат смисла.

Во текстот „Франц Кафка – човекот што го претвори стравот во јазик“, Panoptikum допира токму до таа модерна состојба: човекот фатен во систем што го разбира помалку отколку што тој го контролира. Кафкијанскиот свет не е само литература. Тој е предупредување дека кога правилата стануваат поважни од лицето, човекот веќе почнал да исчезнува.

Последната мера

Дехуманизацијата на човекот денес не е еден настан, туку атмосфера. Таа е во брзината со која судиме, во леснотијата со која понижуваме, во системите што мерат сè освен достоинството, во јазикот што ги претвора луѓето во ознаки, во технологијата што нè познава како податоци, а не како битија.

Затоа прашањето не е само како да го заштитиме човекот од машината, од пазарот, од политиката или од омразата. Прашањето е како повторно да го видиме човекот.

Не како профил. Не како број. Не како функција. Не како грешка во системот.

Како лице што има име, страв, паметење, тело, болка, надеж и право да не биде сведено на ништо помалку од човек.