Постојат историски личности што остануваат запаметени по освоени територии, воени победи или политичка моќ. Марк Тулиј Цицерон останал по нешто понеобично – по зборот. Во време на длабоки политички пресврти во Рим тој верувал дека законот, јавниот говор и разумната расправа можат да имаат сила еднаква на воената и политичката моќ.
Цицерон не е само еден од најпознатите оратори на антиката. Неговиот живот е приказна за судирот меѓу политичкиот идеал и стварноста, меѓу принципот и нужноста, меѓу убедувањето и силата. Бил адвокат, сенатор, конзул, филозоф и писател, но пред сè човек што одблиску го гледал исчезнувањето на еден политички поредок.
Марк Тулиј Цицерон живеел од 106. до 43. година пр. н. е., во последните бурни децении на Римската Република. Негови современици биле Помпеј, Јулиј Цезар, Марко Антониј и младиот Октавијан. Како што забележува Stanford Encyclopedia of Philosophy, неговата филозофска работа тешко може да се одвои од политичките кризи во кои бил непосредно вклучен.
„Нов човек“ меѓу старите римски семејства
Цицерон не потекнувал од најмоќните сенаторски фамилии. Роден бил во Арпинум, град југоисточно од Рим, во имотно семејство од коњаничкиот слој. Во општество во кое потеклото можело однапред да ја одреди политичката иднина, неговото искачување било исклучително. Римјаните за човек како него го користеле изразот novus homo – „нов човек“, односно првиот во своето семејство што стигнал до највисоките државни функции. Наместо големо политичко наследство, Цицерон имал образование, извонредна меморија, правничка подготовка и способност сложениот спор да го претвори во јасен аргумент.
Во Рим говорништвото не било украс на политиката, туку нејзин суштински дел. Судницата, Сенатот и народното собрание биле места каде што зборот можел да решава за чест, имот, кариера, прогонство, па и за живот. Цицерон ја усовршил таа вештина до степен што неговото име со векови ќе остане синоним за ораторство.
Во 63. година пр. н. е. бил избран за конзул, највисоката редовна политичка функција. Тоа бил врвот на неговата кариера, но и почетокот на противречностите што ќе го следат до крајот на животот.
Катилина и границите на законитоста
Истата година Рим бил потресен од заговорот на Луциј Сергиј Катилина. Цицерон го обвинил дека подготвува насилно преземање на власта и ја мобилизирал политичката елита против него. Неговите четири говори против Катилина, познати како Катилинарии, станале класика на политичката реторика и до денес се изучуваат како пример за тоа како говорникот гради обвинение, создава чувство на опасност и ја придвижува публиката кон одлука.
Oxford Bibliographies потсетува дека случајот бил посложен од славната реторичка победа. Неколкумина заговорници биле погубени без редовно судење. Таа одлука, донесена во име на заштитата на државата, подоцна ќе биде употребена против Цицерон и ќе придонесе за неговото прогонство во 58 година пр. н. е.
Тука се појавува една од неговите најинтересни противречности. Човекот кој толку убедливо пишувал за законите бил подготвен да ја прошири нивната граница кога сметал дека државата е во непосредна опасност.
Прашањето останува актуелно: колку далеку смее да оди власта во име на сопствената заштита? Може ли законот да се прекрши за да се зачува правниот поредок? Историјата на Цицерон не нуди удобен одговор.
Политика во време на распаѓање
Цицерон верувал во систем во кој законот и институциите треба да бидат посилни од волјата на еден човек. Проблемот бил што Рим сè повеќе се движел во спротивна насока.
Освојувањата создале огромно богатство, но и длабоки нееднаквости. Војсководците располагале со легии што честопати биле полојални кон својот командант отколку кон државата. Политичките конфликти станувале сè понасилни, а старите механизми за рамнотежа сè потешко ја контролирале моќта на луѓето што зад себе имале војска, пари и влијание. Во таа смисла, приказната за Цицерон природно се допира со поширокото прашање за моралот и границите меѓу исправното и корисното. Неговата политичка драма постојано го принудувала да избира меѓу она што го сметал за правилно и она што во дадениот момент изгледало возможно.
Кога конфликтот меѓу Јулиј Цезар и Помпеј прераснал во граѓанска војна, просторот за умерена политика драматично се стеснил. Цицерон го поддржал Помпеј, а по победата на Цезар бил помилуван. Сепак, концентрацијата на власта во рацете на еден човек била спротивна на политичкиот поредок што тој го сметал за пожелeн.
Цицерон не бил демократ во современа смисла, ниту политички безгрешен човек. Бил припадник на римската елита и ги носел ограничувањата на својата епоха. Токму затоа е поинтересен како историска личност: неговите идеи и неговото однесување не секогаш се совпаѓале.
Кога политиката се затвора, останува филозофијата
Еден од парадоксите во животот на Цицерон е што неговите политички порази му овозможиле да остави огромно филозофско наследство. Кога бил отстранет од непосредното политичко дејствување, тој пишувал. Особено плодни биле последните години од неговиот живот. Тогаш настанале дела посветени на должноста, пријателството, староста, природата на боговите, судбината, емоциите, правото и државата. Во нив Цицерон ги пренесувал големите грчки филозофски расправи во римскиот интелектуален свет.
Долго време неговата филозофска работа се гледала претежно како посредување – како латинско пренесување на стоичката, епикурејската и академско-скептичката мисла. Современата историја на филозофијата му признава посамостојна улога. Internet Encyclopedia of Philosophy и Stanford Encyclopedia of Philosophy го разгледуваат како мислител кој активно ги преобликувал идеите што ги наследил, особено во врска со политиката, моралот и практичниот живот.
Цицерон не сметал дека филозофијата треба да биде затворена во училишта и во тесен круг учени луѓе. Таа требало да му помогне на човекот да размислува за должноста, стравот, смртта, пријателството, власта и добриот живот.
Таквото сфаќање е блиско до идејата дека филозофијата има место во секојдневието, не затоа што дава готови формули, туку затоа што нè принудува да ги преиспитуваме критериумите според кои живееме.
Човекот што му даде латински јазик на филозофското мислење
Една од најтрајните заслуги на Цицерон е јазична. Голем дел од филозофскиот речник со кој подоцна ќе располага латинската, а посредно и европската култура, бил развиван и стабилизиран токму преку неговите дела.
Грчката филозофија веќе располагала со повеќевековна традиција на прецизни термини. Латинскиот немал готов еквивалент за секоја идеја. Цицерон морал да преведува, создава, приспособува и објаснува. Со тоа не пренесувал само зборови, туку цели начини на размислување од една култура во друга. Таквата работа можеби изгледа помалку драматична од неговите судири во Сенатот, но долгорочно била далеку поуспешна. Политичкиот свет во кој живеел исчезнал, додека јазикот на идеите што го градел продолжил да живее.
Цицерон станал еден од клучните автори на европското образование. Неговата проза била модел за латински стил, неговите говори се изучувале како образец на реторика, а неговите морални и политички дела ги читале генерации мислители од доцната антика, преку ренесансата и просветителството, до модерното време.
Говорот не е невина вештина
За Цицерон, реториката не била само способност убаво да се зборува. Убедливоста без знаење можела да биде опасна. Во неговиот идеал, добриот говорник морал да познава право, историја, политика, филозофија и човечка психологија. Не било доволно да се владее со техниките на убедување. Човекот што говори пред јавноста мора да разбира за што зборува и какви последици може да предизвика неговиот говор. Тука Цицерон станува необично современ.
Никогаш во историјата толку многу луѓе немале толку лесен пристап до јавна публика. Социјалните мрежи, политичките кампањи и дигиталните медиуми овозможуваат една реченица да стигне до милиони луѓе за неколку минути. Во таков свет убедливоста лесно може да стане повредна од вистинитоста, а впечатокот посилен од аргументот.
Цицероновото прашање затоа не старее: што вреди елоквенцијата ако зад неа нема знаење и морална одговорност?
И во една едноставна лекција по филозофија понекогаш се крие истата суштина – најголемиот проблем не е недостатокот на зборови, туку способноста да разликуваме што навистина заслужува место меѓу нив.
Последната политичка пресметка
Убиството на Јулиј Цезар во 44. година пр. н. е. кај Цицерон разбудило надеж дека стариот политички поредок може да се обнови. Таа надеж се покажала краткотрајна.
Негов главен противник станал Марко Антониј. Цицерон го нападнал со серија жестоки говори што подоцна станале познати како Филипики, според говорите на Демостен против Филип II Македонски.
Тој се надевал дека Сенатот и младиот Октавијан ќе го спречат Антониј. Наместо тоа, Октавијан, Марко Антониј и Лепид го создале Вториот триумвират и започнале проскрипции против своите противници. На списокот се нашол и Цицерон.
Во декември 43. година пр. н. е. бил убиен. National Geographic ја поставува неговата смрт во поширокиот контекст на политичките пресметки што го означиле крајот на една епоха. Неколку години подоцна Октавијан, како Август, ќе стане првиот римски император.
Поразен политичар, долговечен мислител
Цицерон не успеал да го зачува политичкиот свет во кој верувал. Правел погрешни процени, склучувал несигурни сојузи и понекогаш барал спас во институции што веќе ја губеле својата вистинска моќ. Во тоа е неговата трајна интересност. Тој не е важен затоа што секогаш бил во право, туку затоа што неговите дела го покажуваат судирот меѓу идеите и реалната политика без можност тој судир лесно да се измазни.
Неговите прашања остануваат живи. Колку власт може да му се препушти на еден човек? Дали државата смее да ги прекрши сопствените правила за да се одбрани? Каква одговорност носи оној што има моќ да ја обликува јавноста со зборови? И што останува од политиката кога победата станува поважна од правилата според кои се победува?
Цицерон не ни оставил едноставни одговори. Ниту неговиот живот дозволува да го претвориме во беспрекорен херој на законот и слободата. Неговата вредност е токму во сложеноста – во човекот кој ги проповедал принципите, понекогаш отстапувал од нив, повторно им се враќал и до крај се обидувал да го одбрани своето сфаќање за јавниот живот.
Во непосредната политичка пресметка бил поразен. Неговите текстови, сепак, останале дел од европската расправа за законот, должноста, власта и јавната одговорност. Тоа е можеби неговата најголема историска победа – не успеал да го запре времето во кое живеел, но успеал да остави јазик со кој подоцнежните поколенија ќе можат да го преиспитуваат сопственото.
