Глобалните цени на храната повторно влегуваат во период на зголемен ризик, а првите поизразени ефекти врз свежите производи би можеле да се почувствуваат во октомври и ноември 2026. година. Според проценките на Oxford Economics, објавени преку Euronews, најсилното прелевање врз цените на преработената храна се очекува подоцна – приближно меѓу февруари и мај 2027. година.
Флеш:
Проценката е дека глобалните цени на храната, мерени преку индексот на суровини што го следи Oxford Economics, во 2026. година би можеле да пораснат за 11,8%, а во 2027. година за дополнителни 4,8%. Најизложени се житарките, овошјето, зеленчукот и млечните производи, додека пченицата се издвојува како една од најчувствителните точки во целиот синџир.
11,8% не значи толкаво поскапување во продавниците
Токму тука е важната разлика што лесно се губи во насловите. Проекцијата од 11,8% се однесува на глобален индекс на цените на прехранбените суровини, а не на сметката што потрошувачот ќе ја плати на каса. И самиот Oxford Economics предупредува дека растот на суровините не се пренесува автоматски и во ист процент во малопродажбата. Крајната цена зависи од домашното производство, увозот, транспортот, енергијата, преработката, залихите и трговските маржи.
Свежите производи реагираат побрзо. Според проценката на економистот Томаш Дворжак од Oxford Economics, кај овошјето и зеленчукот нарушувањата на производството можат да се пренесат до потрошувачите за два до три месеци. Кај лебот, тестенините, сирењето, маслото и другата преработена храна процесот трае подолго, поради времето потребно за жетва, преработка, договори и дистрибуција. Оттука произлегува и периодот февруари-мај 2027. година како можен врв на ценовниот ефект.
Пченицата е во средиштето на ризикот
Најголемо внимание привлекува пченицата. Oxford Economics проценува дека нејзината цена во третиот квартал од 2026 година може да биде околу 36 отсто повисока од истиот период минатата година, со проектирана цена од 6,92 долари за бушел. Тоа не значи дека лебот ќе поскапи за 36 отсто, но поскапата основна суровина создава дополнителен притисок врз брашното, пекарските производи, тестенините, бисквитите и житарките за појадок.
Причината не е само една лоша жетва. По летните горештини и сушата во Европа, европското здружение за трговија со житни и маслодајни култури Coceral ја намали прогнозата за вкупната жетва на житарки во ЕУ и Велика Британија од 295,5 на 286,6 милиони тони. За споредба, во 2025. година биле собрани околу 310 милиони тони. Во Германија, пак, се очекува производството на жито да се намали за околу 7%, на 41,9 милиони тони.
Сушата е само еден дел од равенката
Вториот притисок доаѓа од енергијата и производните трошоци. Oxford Economics проценува дека глобалните цени на дизелот во јули биле 36 отсто повисоки отколку една година претходно, додека цените на ѓубривата во 2026. година би можеле да пораснат за 22%. Нарушувањата во снабдувањето преку Ормутскиот Теснец, конфликтите на Блискиот Исток и војната во Украина дополнително ги зголемуваат трошоците и неизвесноста во глобалната трговија со храна.
Сепак, пазарната слика не е еднонасочна. индексот на цените на храната на ФАО покажува дека светските пазари и натаму се движат различно од производ до производ. Податоците наведени од Euronews покажуваат дека во јули глобалните цени на прехранбените суровини биле околу 1 отсто повисоки од една година претходно, при што житарките биле поскапи за 6,9%, а растителните масла за околу 17,3%. Тоа е важна противтежа на алармантните прогнози: ризикот расте, но сценариото за 2027. година сè уште е прогноза, не веќе формирана цена.
Што значи ова за Македонија
За Македонија засега нема релевантна проекција според која храната во продавниците би поскапела за 11,8%. Најновите официјални податоци на Државниот завод за статистика покажуваат дека вкупната инфлација во јули 2026. година изнесувала 0,1% во однос на јуни и 2,3% во однос на јули минатата година. Храната и безалкохолните пијалаци во јули биле поевтини за 1,1% во однос на претходниот месец.
Тоа, сепак, е слика за јули, а глобалната прогноза се однесува на следните месеци. Кај мала и отворена економија, поскапувањата на енергијата, ѓубривата, житарките и увозните прехранбени суровини можат постепено да се прелеат во домашните производни и малопродажни цени. Колку силно ќе биде тоа прелевање ќе зависи и од домашната жетва, договорите на увозниците, залихите и движењата на европскиот пазар.
Регионалните примери покажуваат колку различни можат да бидат националните ризици. Во Хрватска, советничката на министерот за земјоделство Татјана Радиќ изјави за ХРТ дека, по повеќегодишни суши и други временски непогоди, во разговорите со експерти се споменуваат можни поскапувања на храната од 20% до 30%, а во одредени сценарија и до 40% во 2027. година. Таа проценка е врзана за состојбата во хрватското земјоделство и не смее да се претставува како прогноза за цела Европа, уште помалку како автоматско сценарио за Македонија.
Периодот што треба внимателно да се следи
Следните неколку месеци ќе покажат дали сегашните ризици ќе останат ограничени на суровинските пазари или ќе почнат посилно да се прелеваат до потрошувачите. Најважни ќе бидат движењето на пченицата и другите житни култури, новите европски проценки за жетвата, цените на енергијата и ѓубривата, како и месечните индекси на ФАО и домашната статистика.
Затоа бројката од 11,8% треба да се чита како предупредување за глобалниот пазар, а не како однапред испечатен ценовник за македонските продавници. Ризикот е реален, особено за лебот, тестенините, овошјето, зеленчукот и млечните производи, но неговата конечна големина ќе ја одредат жетвата, енергијата, геополитиката и способноста на локалниот пазар да ги апсорбира надворешните шокови.
