На 3. октомври во Солун треба официјално да бидат предадени останките што му се припишуваат на цар Самуил. Но зад церемонијата стои поширок грчко-бугарски договор: Бугарија, според објавените информации, ќе ѝ врати на Грција речиси 50 религиски реликвии однесени за време на Првата светска војна.
На 3. октомври – церемонија во Солун
На 3. октомври 2026. година, во Музејот на византиската култура во Солун, треба да се одржи официјалната церемонија на која Грција ќе ѝ ги предаде на Бугарија посмртните останки што се идентификувани како останки на цар Самуил.
Според најавите на бугарските власти, на церемонијата се очекува да присуствуваат бугарскиот премиер Румен Радев и грчкиот премиер Киријакос Мицотакис. По предавањето, останките треба да бидат пренесени во Софија и положени во посебен саркофаг во црквата „Света Софија“.
Бугарската страна најавува дека покрај останките што му се припишуваат на Самуил, ќе бидат предадени и останки од уште два саркофага пронајдени во истата црква на Свети Ахил, кои во бугарските соопштенија се поврзуваат со Гаврил Радомир и со други членови на владетелското семејство.
Тоа е завршница на прашање што Софија го отвора со децении.
Но церемонијата е само видливиот дел од договорот.
Што добива Грција за возврат?
Најзначајниот нов елемент е содржан во самиот договор меѓу Атина и Софија.
Според „Катимерини“, која пренесува информации од Ројтерс, со меморандумот е договорено Грција да добие речиси 50 религиски реликвии што биле однесени во Бугарија за време на Првата светска војна. Грчкиот весник дополнително наведува дека станува збор за црковни предмети и реликвии од манастирите Панагија Икосифиниса на планината Пангео и Тимиос Продромос кај Серес. Со тоа, случајот добива сосема поинаква димензија. Не станува збор само за еднострано предавање на останките на еден средновековен владетел, туку за реципрочен договор за историско и културно наследство, во кој секоја страна враќа предмети што другата ги смета за значаен дел од сопствената историска меморија. Тоа објаснува и зошто преговорите траеле толку долго.
Договор по повеќе од една деценија тивки преговори
Според информациите на „Катимерини“, размената е резултат на повеќе од десет години дипломатски разговори меѓу Грција и Бугарија. Kathimerini
Но прашањето има уште подолга предисторија. Бугарските власти тврдат дека настојувањето за добивање на останките трае уште од 1965. година, кога грчкиот археолог Николаос Муцопулос ги открил при ископувањата на базиликата „Свети Ахил“ на островот во Малото Преспанско Езеро.
Токму Преспа е клучна за историскиот контекст.
Базиликата „Свети Ахил“ е изградена кон крајот на X или почетокот на XI век и традиционално се поврзува со Самуил, кој во тој период го имал центарот на својата држава во поширокиот македонско-преспански простор. Оттука произлегува и чувствителноста што случајот ја има во Македонија.
Борисов прашува: што дала Бугарија?
Договорот предизвика реакции и во самата Бугарија.
Поранешниот бугарски премиер Бојко Борисов јавно го постави прашањето што точно Софија прифатила да ѝ даде на Атина за возврат за останките. Прашањето не е сосема ново.
Уште во август 2025. година бугарскиот историчар Емануел Мутафов зборуваше дека при разговорите околу коските на Самуил, грчката страна постојано го отворала прашањето за ракописите и црковните предмети од манастирите во денешна Северна Грција што завршиле во Бугарија во текот на воените конфликти од почетокот на XX век. Независен Весник
Денешниот договор покажува дека токму таа тема на крајот станала дел од компромисот.
Од политички аспект, тоа значи дека Софија не добива само историски симбол, туку истовремено прифаќа да врати дел од наследството кое Грција го смета за свое.
Самуил повторно станува современо политичко прашање
Историската личност на Самуил одамна не е само тема за медиевистиката. Бугарската државна историографија го вбројува неговото владеење во историјата на Првото Бугарско Царство и токму во таква рамка актуелните бугарски власти го претставуваат и пренесувањето на останките. „Катимерини“, пренесувајќи ја веста, исто така го опишува како средновековен бугарски владетел кој владеел од 997. до 1014. година.
Во македонската историска традиција, пак, Самуиловата држава има особено место поради нејзиниот политички и црковен центар на просторот на Македонија, особено околу Преспа и Охрид. Токму затоа секое современо државно присвојување на симболиката поврзана со Самуил неизбежно добива и политички контекст.
Тоа не ја менува средновековната историја, но покажува колку лесно нејзините личности и симболи стануваат инструменти на современите национални наративи.
Преспа – местото од кое почнува приказната
Останките што сега треба да заминат во Софија беа откриени токму во Преспа.
Во 1965. година грчкиот археолог Николаос Муцопулос, при археолошките истражувања во базиликата „Свети Ахил“, пронашол гробови за кои подоцна било предложено дека се поврзани со Самуил и неговото семејство. Останките во поново време биле чувани во Музејот на византиската култура во Солун. Тоа значи дека нивниот пат на 3 октомври ќе има необична симболика: Преспа – Солун – Софија.
Три точки што во различни историски периоди биле дел од сосема различни политички и културни системи, а денес се поврзуваат преку едно средновековно наследство.
Историјата како дипломатска валута
Случајот со Самуил покажува нешто пошироко од односите меѓу Грција и Бугарија. Археолошките предмети, ракописите, црковните реликвии и човечките останки од историски личности одамна се дел и од меѓудржавната дипломатија.
Државите бараат враќање на предмети што ги сметаат за свое национално наследство, а ваквите барања неретко траат со децении. Во грчко-бугарскиот случај, договорот изгледа токму како таков компромис: Софија го добива она што го смета за еден од своите најзначајни средновековни симболи, додека Атина добива назад десетици црковни предмети поврзани со грчки манастири.
Затоа прашањето на Борисов – „што даде Бугарија за возврат?“ – всушност го погодува центарот на договорот.
Одговорот, според досега објавените информации, е: дел од историското и црковното наследство што Грција со децении го барала назад.
А каде е Македонија во приказната?
Токму тука се појавува најинтересното прашање за македонската јавност.
Останките се пронајдени во Преспа, во еден од клучните простори на Самуиловата држава. Охрид и Преспа се фундаментални за политичката, црковната и културната географија на неговото владеење.
Современиот договор за нивната судбина се склучува меѓу Атина и Софија. Македонија не е страна во тој договор. Тоа не значи дека има правна основа да одлучува за останките кои се наоѓаат на грчка територија и се во грчка институционална сопственост, но остава простор за едно пошироко прашање:
Кој и како го претставува заедничкото, преклопено и често оспорувано балканско средновековно наследство? Одговорот не може да биде едноставен.
Самуил живеел илјада години пред создавањето на современите балкански национални држави. Сепак, токму тие држави денес го користат неговото име, неговото наследство и неговата меморија како дел од сопствените историски наративи.
На 3. октомври нема да се преместат само коски
На прв поглед, церемонијата во Солун ќе биде чин на пренесување на човечки останки од еден музеј во една држава во црква во друга. Политичката и симболичката тежина, пак, е многу поголема.
За Бугарија тоа ќе биде исполнување на повеќедецениско државно настојување. За Грција – затворање на едно прашање во замена за враќање на значајни религиски и културни предмети. А за Македонија – уште еден потсетник дека средновековната историја на просторот на Македонија и понатаму активно се претвора во современа политика на меморијата.
По повеќе од еден милениум од смртта на Самуил, неговите останки повторно патуваат.
Со нив патуваат и многу постари и многу понови прашања: кому му припаѓа историјата, кој има право да ја толкува и колку современите држави можат да ја претвораат во дипломатски капитал.
