Останките што повеќе од половина век му се припишуваат на цар Самоил на 3 октомври беа пренесени од Грција во Бугарија и со државни и воени почести беа положени во базиликата „Света Софија“ во Софија. Зад церемонијата останува едно суштинско научно прашање: досега не е објавена ДНК анализа што би потврдила дека коските навистина му припаѓаат на средновековниот владетел.
Токму затоа дел од меѓународните медиуми внимателно ја формулираат идентификацијата. Наместо категорично да зборуваат за „останки на Самоил“, се употребуваат формулации како останки „за кои се верува“ или кои се „идентификувани како“ негови. Француската агенција AFP пишува за претпоставените останки на владетелот, додека украинската агенција UNN експлицитно наведува дека нема конечна генетска потврда на идентификацијата.
Што всушност е потврдено?
Останките се поврзуваат со цар Самоил врз основа на сериозен археолошки и историски контекст. Тие биле откриени при истражувањата на грчкиот археолог Николаос Муцопулос во базиликата „Свети Ахил“ на истоимениот остров во Малото Преспанско Езеро. Во храмот биле пронајдени повеќе погребувања, а еден од скелетите Муцопулос го поврзал со Самоил.
Аргументите за таквата идентификација не се без тежина. Местото одговара на историските сознанија за центарот на Самоиловата држава, погребаниот бил човек со висок општествен статус, а кај него биле пронајдени остатоци од богата ткаенина со златни нишки. Забележана е и стара повреда на левата рака, што била доведувана во врска со историските податоци за повреда на владетелот. И македонската историографија го разгледува овој гроб како погребно место за кое со голема веројатност се смета дека му припаѓало на Самоил.
Сепак, археолошката атрибуција и генетската идентификација не се иста работа. На тоа јавно укажа и бугарскиот историчар проф. Милко Палангурски од Великотрновскиот универзитет. Во интервју за бугарската телевизија NOVA тој изјави дека пред пренесувањето на останките не била направена ДНК анализа со која би се потврдило или отфрлило дека тие се на цар Самоил.
Тоа не значи дека археолошката идентификација автоматски е погрешна. Значи дека постојното припишување почива врз историски, археолошки и антрополошки индиции, а не врз генетска потврда. Токму таа разлика е важна во момент кога една научна хипотеза добива форма на голем државен и симболички настан.
Од археолошки наод до државна церемонија
Предавањето на останките е дел од поширок договор меѓу Грција и Бугарија. Во рамките на размената, Бугарија ѝ предаде на Грција 48 црковни и историски предмети поврзани со манастири и црковни институции во северна Грција, додека грчката страна ги предаде останките и антрополошкиот материјал откриен во саркофазите во базиликата „Свети Ахил“.
По церемонијата во Солун, останките беа пренесени во Софија, каде што беа пречекани со највисоки државни почести и положени во „Света Софија“. Associated Press извести дека на настанот присуствувале илјадници луѓе и политички претставници, а целиот чин во Бугарија беше претставен како враќање на една од најважните личности од средновековната историја.
Но токму размерот на церемонијата го засили и прашањето што претходно беше главно ограничено на научните кругови. Во Бугарија се појавија критики дека пред погребувањето требало да има дополнително истражување на останките. Палангурски оцени и дека процесот не бил доволно подготвен од научен аспект, а во дел од бугарската јавност беа отворени и прашања за целосната документација на предметите што се враќаат во Грција.
Самоил меѓу науката и современите историски наративи
Случајот има дополнителна тежина затоа што цар Самоил одамна не е само предмет на средновековна историографија. Неговата држава, политичкото наследство и неговото место во историјата се дел од различни национални историски наративи на Балканот. Токму затоа и меѓународните медиуми потсетуваат дека Самоил има важно место и во македонскиот и во бугарскиот историски контекст, а прашањето е присутно и во работата на историските комисии меѓу двете земји.
Тоа е и причината поради која прецизноста во јазикот е повеќе од новинарска формалност. Научно најкоректно е засега да се зборува за останки што му се припишуваат или се идентификувани како останки на цар Самоил. Факт е дека нивната врска со него има археолошка и историска основа. Исто толку факт е дека, според јавно достапните информации, нема ДНК потврда со која идентитетот би бил дефинитивно утврден.
По шест децении од откривањето, коските од Свети Ахил добија ново место – и нова политичка и симболичка улога. Науката, сепак, останува со истото прашање со кое започна целата приказна: колку далеку може да оди идентификацијата врз основа на контекст и индиции, а каде почнува потребата од доказ што може да ја затвори дилемата?
