Босилекот (лат. Ocimum basilicum L.) е по потекло од африканскиот континент, а е култивиран уште во стариот Египет. Се претпоставува дека со освојувањата на Александар Македонски дошол во Македонија и Грција. На запад го пренеле трговци. Денес е распространет на поширокото подрачје на Средоземјето, а најголеми извозници се Италија, Франција, Мароко и Египет. Во делови на средна Европа е култивиран во 17 век. Во САД најмногу се одгледува во Калифорнија.

Според христијанската легенда, босилекот пораснал на местото на Исусовото распетие.

Постои народна изрека која гласи: „Душата на добрите луѓе мириса на босилек“.

Одгледувањето не е едноставно, зашто растението бара многу светлина и топлина. Ако е расадот изложен на превисоки или прениски температури, на суша или на прекумерно ѓубрење, едноставно се исушува. За да се продолжи времето на берба се берат возрасни листови, на чие место нараснуваат нови фиданки. Свежиот босилек е ароматичен, додека сувите и зготвените лисја губат дел од аромата.

Токму затоа босилекот има посебно место меѓу зачинските, ароматичните и лековитите билки – не само како додаток во јадењето, туку и како растение што носи мирис, симболика и традиција.

Називот basilicum е латинизирана изведенка од грчкиот збор basileus, што значи „крал“, со што босилекот со векови ја докажува својата важност.

Ова едногодишно растение нараснува до 40 см, а цути со розови или бели цветови на средишниот дел од стебленката и фиданките. Цути од јуни до септември, а плодот е долг 1,5 до 2 мм и е обвиен со зголемена чашичка.

Вообичаен е зелениот босилек, но постојат уште и виолетов и темен

Ocimum sanctum, познат и како свет босилек или тулси, се цени како свето растение често присутно во многу верски обреди, освен што е крунисано со прекрасен мирис и со многу традиционално припишувани својства.

Интересно е дека на „кралот на растенијата“ Хиндусите му припишуваат огромна света и лековита моќ, па го употребуваат исклучиво за лекување на болести. Во знак на почит не го користат во редовната исхрана, а како зачин употребуваат само обичен босилек.

Современите испитувања покажуваат дека светиот босилек може благотворно да влијае врз човечката психа зашто има смирувачко дејство, па во традиционалната употреба се препорачува како природна поддршка против стрес и напнатост настанати поради секојдневни грижи и притисоци. Посебно се спомнува како корисен за лица чија професија бара големи интелектуални напори, зашто се смета дека придонесува и за подобро помнење.

Листовите на босилекот имаат слаткаст ароматичен мирис и по малку остар, иако пријатен вкус. Содржат 0,3-0,8% етерично масло, танин, сапонин и горчливи материи.

Во етеричното масло на босилекот има естрагол или метилхавикол, кој потсетува на анис. Тој исто така содржи линалол, цинеол и други антисептички состојки кои можат да го ограничат растот на штетни бактерии во храната. Поради тоа босилекот се користи и како природен ароматичен додаток во подготовка и зачувување на храна.

Поимот етерично масло подразбира мирисливи, ароматични масла што се добиваат со постапка на истиснување или дестилација од делови на растението – корен, лист, цвет или семе. Иако во називот се спомнува „масло“, станува збор за лесно испарливи течности со интензивен мирис. Тоа се концентрати богати со мирисливи материи карактеристични за тој растителен вид.

Етеричните масла претежно се користат во фармацевтската индустрија за ароматизирање на разни средства, но имаат примена и во прехранбената индустрија, особено во индустријата на освежителни напитоци, пијалоци, бонбони и други производи.

Како и повеќето зачински растенија што на јадењето му даваат карактеристичен вкус, босилекот е одлична замена за сол. Начинот на исхрана во кој наместо прекумерна сол се користат зачински растенија посредно може да помогне во намалување на внесот на натриум, што е важно за луѓето што внимаваат на крвниот притисок. Освен што го подобрува вкусот и го збогатува мирисот на многу јадења, босилекот со своите состојки поволно влијае врз целокупното чувство на свежина и леснотија во исхраната.

Босилекот го поттикнува апетитот и поволно влијае врз варењето и рамнотежата на цревната флора

Во народната употреба босилекот се смета за растение што поволно дејствува на нервниот систем: ја смирува нервната напнатост, се користи при мигрена, ментален умор и состојби на исцрпеност. Оваа традиционална употреба треба да се разбере како поддршка, а не како замена за медицински третман.

Листови од свеж босилек обмотајте со влажна кујнска хартија, ставете ги во пластична кесичка и држете ги во замрзнувач најмногу два дена. Свежиот босилек може да се измеша во путер со свежо мелена пиперка и исечкана лимонова кора, па ќе добиете ароматичен путер кој можете да го послужите преку разни видови печено месо и риба.

Листовите можат и да се конзервираат во маслиново масло или оцет и да се замрзнат или исушат. Во текот на зимските месеци босилекот можете да го конзервирате така што листовите ќе ги ставите во стаклени садови, благо ќе ги посолите и ќе ги прелеете со маслиново масло. Садовите цврсто затворете ги и ставете ги во замрзнувач.

Ако листовите сакате да ги замрзнете, тогаш треба да се измешаат со малку вода и да се стават во сад за мраз. Кога коцкичките ќе замрзнат, можат да се држат во замрзнувач во пластични кесички.

Свежите листови можат да се исушат, па е потребно да се чуваат на суво и проветрено место, заштитено од сонце. Стаклените садови мора да бидат темни и добро затворени. Сушениот босилек има појак вкус од свежиот, па додајте го во варива и разни други јадења од зеленчук, најнапред во грашок или грав и разни салати.

Во градинарска смисла, босилекот е корисен и како дел од природниот мирисен круг околу домот. Слично како лавандата, рузмаринот или нането, ароматичните билки често се користат и во контекст на еколошка заштита од комарци и инсекти.

Чај од босилек

Чај од босилек во народната медицина најчесто се применува кај воспаленија на желудникот и цревата, кашлица, почетни состојби на туберкулоза и кај болести на мочните органи – бубрег и бешика. Се користи и за ублажување кашлање, за афти, како и за гргорење кај болести на грлото и против зарипнатост.

Во поширокиот контекст на домашните напитоци, босилекот е дел од долгата традиција на чаеви како секојдневен ритуал, лековита навика и културен знак. Токму затоа чајот од босилек не треба да се гледа само како напиток, туку и како дел од домашната грижа за телото.

Масло од босилек во традиционалната употреба се смета за средство што може да помогне при акни и нечиста кожа. Освен што придонесува за подобра општа состојба на организмот, народната медицина го поврзува босилекот и со ублажување на симптоми како главоболка, несоница и мачнина.

Етерично масло од свет босилек

Етерично масло од свет босилек се користи како ароматично масло со антибактериско и антиоксидативно дејство, а често се употребува и како природна поддршка против надуеност.

Етеричните масла од босилек во разни лековити средства се употребуваат со инхалирање, бањање во када и под туш, при масажа и кај ароматизирање на простории. Во организмот ги внесуваме преку кожата или со вдишување, а потоа преку крвотокот доспеваат до клетките. На тој начин се смета дека дејствуваат врз здравјето, јакнејќи го имунитетот и поволно влијаејќи врз психичката состојба.

Многу досегашни истражувања покажале дека одредени етерични масла имаат антибактериско, антивирусно и антисептичко дејство, но нивната употреба треба да биде внимателна, особено кај деца, бремени жени, лица со алергии и хронични заболувања.

Сок од босилек

Сок од босилек се подготвува од свежи листови и во народната употреба се користи за испирање на уста и грло, како и против кожни заболувања и убод од инсекти. За третирање на разни воспаленија во усната шуплина, традиционално се препорачува неколку пати дневно да се џвакаат неколку листови босилек, што воедно може да помогне и против непријатен мирис од устата.

Сепак, босилекот треба да се користи разумно: како зачин, чај или ароматична поддршка, а не како замена за лекарски совет кога постои сериозен здравствен проблем.