Библиофилијата најчесто се објаснува едноставно – како љубов кон книгите. Зад таа определба, пак, се крие нешто пошироко од желбата за читање. Библиофилот не ја сака само содржината на книгата. Тој ја сака и нејзината материјална присутност – хартијата, корицата, печатот, мирисот на старо издание, трагите од нечии раце, посветата на првата страница, избледениот раб, дури и несовршеноста што сведочи дека книгата имала свој живот пред да стигне до него.
Во таа смисла библиофилијата е необична средба меѓу интелектот и предметот. Книгата е носител на идеи, но истовремено е и физички артефакт. Еден ист роман може да биде прочитан во евтино џебно издание, во современо луксузно издание или во примерок стар еден век. Текстот можеби е ист, но искуството не е. За библиофилот изданието има сопствена биографија.
Тоа е првата разлика меѓу читателот и библиофилот. Некој може да чита десетици книги годишно и воопшто да не се интересира кое издание го држи во рацете. Друг со години ќе бара определен превод, прво издание, книга со оригинална корица или примерок што бил дел од нечија позната библиотека. Кога книгата се гледа на тој начин, таа престанува да биде само средство преку кое се стигнува до текстот и станува историски предмет.
Кога книгата станува повеќе од текст
Печатената книга отсекогаш имала двоен живот. Едниот се одвива во јазикот – во приказната, мислата, знаењето. Другиот се одвива во материјалот од кој е направена.
Ракописните книги пред појавата на печатарството биле скапоцени бидејќи нивното создавање барало многу време, работа и знаење. Печатот радикално ја проширил достапноста на книгата, но не ја укинал нејзината материјална вредност. Напротив, со развојот на печатарството се појавиле различни изданија, типографски решенија, илустрации, повези и ограничени тиражи – токму оние особености што подоцна ќе станат важни за колекционерите и библиофилите.
Одделот за ретки книги и специјални збирки на Library of Congress, на пример, ги чува книгите не само поради нивната старост или пазарна вредност, туку и поради историјата на печатењето, повезот, потеклото и врската со определени личности. Тоа е добра илустрација зошто еден примерок може да биде важен не само како текст, туку и како сведоштво за времето низ кое поминал.
Со текот на времето се создавале библиотеки кои не биле само складишта на книги, туку и лични портрети на своите сопственици. Од изборот на наслови може да се види што ги интересирало, кои идеи ги привлекувале и со кои автори воделе свој невидлив дијалог. Личната библиотека затоа никогаш не е сосема неутрална.
Дури и кога книгите не се внимателно организирани, тие кажуваат нешто за оној што ги собрал. Една е купена по препорака, друга на патување, трета е наследена, четврта е пронајдена во антикварница, петта стои непрочитана дваесет години. Одделно тоа се предмети. Заедно стануваат мапа на еден интелектуален живот.
Зошто библиофилот бара токму определена книга
Однадвор библиофилската страст понекогаш изгледа неразумно. Зошто некој би поминал години барајќи издание на книга што може лесно да ја прочита во друга верзија?
Одговорот е токму во тоа што библиофилијата не е само читање. Првото издание го носи моментот во кој делото првпат влегло во јавноста. Изданието со авторска посвета додава уште еден слој. Примерок што му припаѓал на писател, научник или уметник може да содржи белешки на маргините и така да стане документ за начинот на кој некој друг го читал истиот текст. Потеклото на книгата може суштински да ја менува нејзината вредност. Library of Congress објаснува дека реткоста не зависи само од годината на печатење – значајната провениенција, односно врската на примерокот со важна личност или група, исто така може да го направи особен.
Библиофилот е привлечен од тие траги. Подвлечена реченица, датум напишан со молив, старо име на сопственикот, билет заборавен меѓу страниците – сето тоа нема книжевна вредност во строгата смисла на зборот, но има човечка вредност. Книгата станува место каде што се преклопуваат различни времиња.
Некој ја отпечатил. Некој ја купил. Некој ја прочитал. Некој ја изгубил. Некој повторно ја пронашол.
Затоа старите книги можат да предизвикаат чувство кое новото издание тешко го создава. Не затоа што старото автоматски е подобро, туку оти времето оставило физички доказ дека предметот преживеал.
Библиотеката и задоволството од непрочитаното
Една од најинтересните заблуди за личните библиотеки е идејата дека сопственикот треба да ги има прочитано сите книги што ги поседува. Во реалноста секоја поголема библиотека неизбежно содржи книги кои допрва чекаат да бидат отворени. И можеби токму тие се еден од нејзините највозбудливи делови. Прочитаната книга е стекнато искуство. Непрочитаната е можност.
На полицата може да стои историја која ќе биде отворена по десет години. До неа може да има роман купен без особена причина, кој во определен период од животот одеднаш ќе стане вистинската книга. Некои дела ги читаме веднаш. За други мораме да созрееме.
Библиотеката затоа не е само архив на она што го знаеме. Таа е и потсетник за она што сè уште не го знаеме. Токму тука природно се допира со идејата на Panoptikum Библиотека – книгата не како украс на полицата, туку како постојано отворена можност за ново читање, ново откривање и повторно враќање кон текстот.
Кога љубовта кон книгите станува колекционерство
Библиофилијата често се допира со колекционерството, но тие не се целосно исти појави. Колекционерот може да бара реткост, комплетност или пазарна вредност. Библиофилот може да го прави истото, но книгата за него најчесто има и интелектуална, историска или естетска смисла.
Некои собираат први изданија. Други се насочуваат кон определен автор, период, јазик, печатница или тема. Трети избираат според изгледот, илустрациите или начинот на поврзување. Самата структура на специјалните збирки на Library of Congress покажува колку различни можат да бидат принципите на собирање – од лични библиотеки и авторски колекции до книги определени според јазик, тема или историја на печатењето.
Најинтересните лични библиотеки сепак не мора да имаат голема финансиска вредност. Нивната вредност лежи во изборот. Педесет внимателно избрани книги можат да кажат повеќе за некого отколку пет илјади купени без јасна причина. Библиофилијата не мора да значи натрупување. Таа може да биде исклучително селективна дисциплина.
Тука постои и тенка граница. Љубовта кон книгите може да се претвори во потреба да се поседува секое издание, секоја варијанта, секоја реткост. Тогаш библиотеката веќе не ѝ служи на љубопитноста, туку љубопитноста почнува да служи ѝ на библиотеката.
Дигиталната ера не ја укина библиофилијата
Со појавата на електронските книги често се претпоставуваше дека печатената книга неизбежно ќе стане анахронизам. Наместо тоа, дигиталното читање само појасно ја откри разликата меѓу текстот и предметот.
Електронскиот текст нуди брзина, пребарување, преносливост и непосредна достапност. Печатената книга, пак, старее индивидуално. Една се витка. Друга пожолтува. Трета добива дамка од кафе. Четврта останува речиси недопрена. Во дигиталниот свет содржината може да се одвои од носителот. Во библиофилијата токму носителот станува дел од значењето.
И токму затоа дигиталното и печатеното не мора да бидат непријатели. Просторот на книгите во Panoptikum е добар пример дека современото читање може да ја задржи вредноста на книгата, дури и кога нејзиниот формат се менува. Библиофилијата не мора да биде носталгија по хартијата. Таа може да биде и свест за тоа дека книгата има културен живот подолг од технологијата преку која во определен миг ја читаме.
Книгите што остануваат по нас
Постои уште една страна на библиофилијата за која поретко се зборува. Личната библиотека речиси секогаш го надживува својот сопственик. Тогаш започнува нејзиниот втор живот. Книгите кои со години стоеле во ист дом се разделуваат. Дел завршуваат кај наследници, дел во јавни библиотеки, дел во антикварници, дел кај непознати читатели. Понекогаш цела внимателно градена збирка исчезнува за неколку недели, распрсната меѓу десетици нови сопственици.
Во тоа има меланхолија, но и природен ред. Книгата никогаш не му припаѓа целосно на оној што ја поседува. Тој е само една станица во нејзиното движење.
Најубави стари книги често се оние во кои некој оставил дискретен знак дека постоел – име, година, кратка посвета, неколку зборови на маргината. Не за да ја присвои книгата засекогаш, туку како тивка забелешка дека во еден момент токму тој ја држел во рацете.
Библиофилијата не е љубов кон мртви предмети. Таа е љубов кон долговечноста на мислата во предмет што може да патува од човек до човек, од дом до дом и од век до век. Ние ги собираме книгите, ги редиме на полици и понекогаш веруваме дека ни припаѓаат. Со времето станува појасно дека односот е двонасочен: некои книги ги избираме ние, а други остануваат со нас доволно долго за да станат дел од нашата биографија.
