Постојат писатели чии дела можат лесно да се одделат од нивниот живот. Го затвораме романот, ја напуштаме театарската сала и авторот останува некаде зад текстот. Со Август Стриндберг тоа речиси никогаш не функционира. Кај него литературата постојано се меша со биографијата, семејните судири со драмските конфликти, општествените полемики со личните пресметки, а стравот, љубомората, љубовта и духовната криза стануваат материјал од кој се гради делото.
Токму затоа Стриндберг не е само големо име на шведската книжевност. Тој е една од оние фигури преку кои може да се види преминот од XIX кон XX век – од реализмот и натурализмот кон психологијата, модернизмот, експресионизмот и театарот во кој надворешното дејство веќе не е доволно. Човекот станува сцена, а најжестоката драма се случува во неговата свест.
Шведската Litteraturbanken го определува Стриндберг како еден од најзначајните шведски автори и потсетува дека неговото творештво се простира низ речиси сите книжевни жанри. Тоа е важна појдовна точка: пред нас не стои само драмски писател, туку романсиер, раскажувач, поет, есеист, автобиографски автор, полемичар, сликар и човек со речиси опсесивна потреба да го испитува светот.
Живот што постојано се претвора во книжевност
Јохан Август Стриндберг е роден во Стокхолм на 22. јануари 1849. година. Неговата биографија подоцна ќе стане дел од неговото творечко ткиво до таа мера што границата меѓу споменот, исповедта, самоодбраната и литературата често станува нејасна. Тој не го користи сопствениот живот само како извор на теми. Го преобликува, го драматизира, понекогаш го суди, понекогаш се брани преку него.
Во тој поглед Стриндберг е мошне близок до она што денес го препознаваме како писател кој не создава само поединечни дела, туку цел сопствен свет. Во текстот на Panoptikum за творечкиот порив и немирот што го претвора човекот во автор токму тој внатрешен притисок се разгледува како една од движечките сили на создавањето. Кај Стриндберг тој немир речиси никогаш не престанал.
Неговото чувство за класата, општественото потекло и неправдата исто така не било случајно. Растел во семејство во кое бил свесен за разликите во општествената положба на родителите и подоцна постојано ќе се враќа кон прашањето кој има право да наредува, кој мора да се покорува и што се случува кога воспоставената хиерархија ќе се наруши.
Овие прашања ќе станат особено силни во неговите драми. Господар и слуга, маж и жена, родител и дете, човек и институција – односите кај Стриндберг речиси никогаш не се неутрални. Под нив се движат моќта, зависноста и стравот од пораз.
„Црвената соба“ и појавата на еден немирен глас
Пробивот на Стриндберг доаѓа со романот „Црвената соба“ од 1879. година. Во него тој со остра и сатирична перспектива го набљудува општеството на своето време, културните кругови, бирократијата, новинарството и буржоаските конвенции. Делото денес се смета за една од пресвртните точки во развојот на модерната шведска проза.
Важно е што Стриндберг уште тогаш не се однесува кон литературата како кон украсување на стварноста. Неговата задача е спротивна: да го тргне украсот. Зад пристојните форми сака да ги покаже интересите, амбициите, лагите и стравовите.
Таквиот пристап неизбежно го водел кон судири. Во текот на животот Стриндберг постојано бил вмешан во книжевни, политички и лични полемики. Не бил автор кој мирно ја набљудува културата од страна. Сакал да интервенира во неа.
А литературата за него не била само приказна, туку начин на распарчување на стварноста за да се види како е составена. Токму затоа поширокиот контекст на науката за литературата и начинот на кој го читаме книжевното дело е важен и при читањето на Стриндберг: содржината кај него е само првиот слој. Под неа се наоѓаат структурата на конфликтот, перспективата, симболот, јазикот и постојаното поместување на односите меѓу ликовите.
Кога љубовта станува борба за моќ
Најсилното место на Стриндберг во светската книжевност сепак е драмата. Во втората половина на 1880-тите ги создава делата што ќе го постават меѓу најважните драматурзи на модерниот европски театар – „Таткото“, „Госпоѓица Јулија“ и „Доверители“. Во нив човекот повеќе не е едноставен носител на карактерни особини. Тој е нестабилно суштество подложно на притисок, сугестија, страв и желба. Дури и интимноста може да стане форма на војна.
Тоа особено се гледа во „Таткото“. Брачниот конфликт не е само несогласување меѓу двајца луѓе, туку постепено уништување на сигурноста на едниот од нив. Моќта не мора да дојде со сила. Доволно е сомнежот да биде внесен таму каде што претходно постоела извесност.
Стриндберг го разбира психолошкиот притисок многу пред психологијата да стане дел од секојдневниот речник. Неговите ликови чувствуваат дека другиот може да им ја одземе стабилноста без да ги допре. Зборот, сомнежот и тишината можат да бидат исто толку разорни колку и физичкото дејство.
„Госпоѓица Јулија“ – една ноќ во која се руши поредокот
„Госпоѓица Јулија“, напишана во 1888. година, останува најпознатата драма на Стриндберг. Нејзината сила е во привидната едноставност. Дејството е концентрирано, бројот на ликови е мал, просторот е ограничен. Сепак, во тој тесен простор се судираат класа, пол, сексуална желба, амбиција, понижување и страв. Јулија припаѓа на повисока класа. Жан е слуга. Таа има општествен статус што тој го нема, тој поседува практична приспособливост што неа ѝ недостига. Во текот на една ноќ нивните позиции постојано се менуваат. Оној што изгледа посилен станува ранлив; оној што се чини подреден ја презема иницијативата.
Тука Стриндберг го погодува едно од големите прашања на модерниот човек: колку од нашиот идентитет навистина ни припаѓа, а колку е создаден од положбата што ја имаме пред другите?
Кога општествената рамка за миг ќе исчезне, ликовите не стануваат слободни. Напротив, тогаш најјасно се гледа колку длабоко рамката веќе се вселила во нив.
Затоа „Госпоѓица Јулија“ не старее лесно. Светот околу неа се променил, но механизмите на статусот, привлечноста, понижувањето и психолошката доминација не исчезнале.
Жените, бракот и најтешкиот дел од наследството
Не може сериозно да се пишува за Стриндберг, а да се премолчи неговиот однос кон жените. Тоа прашање не е споредна биографска забелешка, туку еден од централните проблеми во толкувањето на неговото дело.
Неговите ставови се менувале, а дел од неговите подоцнежни текстови содржат изразено мизогини идеи. Истовремено, токму конфликтот меѓу мажот и жената му овозможил да создаде некои од најсложените психолошки ситуации во модерната драма.
Тоа не значи дека уметничката вредност ги укинува проблематичните ставови. Ниту дека проблематичниот автор автоматски го поништува делото. Попродуктивно е да се чита со двете сознанија истовремено.
Стриндберг можеме да го читаме како голем драматург и истовремено да ја препознаваме ограниченоста на дел од неговите ставови. Токму таквото читање ни дозволува книжевноста да остане жива, наместо авторите од минатото да ги делиме на безгрешни споменици и личности што треба целосно да ги исфрлиме од културата.
Кризата што го смени писателот
Во 1890-тите Стриндберг минува низ длабока лична и духовна криза. Живее во странство, се занимава со природни науки, алхемија, религија и мистицизам, а секојдневните случајности сè почесто ги чита како знаци на некаква скриена поврзаност.
Од ова искуство ќе произлезе „Инферно“ – дело што не може лесно да се смести меѓу роман, автобиографија, исповед и запис за духовна криза. Тоа е важен пресврт. Стриндберг, кој претходно настојувал да ја открие суровата надворешна стварност, почнува сè подлабоко да влегува во нестабилноста на внатрешниот свет.
Од тој момент веќе не е доволно да се праша што навистина се случило. Поважно станува како човекот го доживеал случувањето и какво значење му дал. Така реализмот почнува да се распаѓа однатре.
Од натурализмот кон сонот
Делата од подоцнежниот период покажуваат колку радикално Стриндберг умеел да го менува сопствениот уметнички јазик. „Кон Дамаск“ и „Игра на соништата“ повеќе не се изградени според традиционалната логика на реалистичната драма.
Во „Игра на соништата“ просторот и времето ја губат стабилноста. Ликовите се појавуваат и исчезнуваат, местата се претопуваат едно во друго, причината и последицата не мора да следуваат по секојдневната логика.
Сонот станува драматуршки принцип. Тоа е огромна промена. Театарот повеќе не мора да се однесува како прозорец низ кој гледаме верна копија на светот. Може да стане проекција на свеста. Токму од оваа линија ќе се развиваат многу подоцнежни форми на модерниот театар – од експресионистичката сцена до драмата на апсурдот и психолошките сценски експерименти на XX век.
Стриндберг не стигнува до нив, но ја отвора вратата.
Писателот што не можел да остане во еден жанр
Она што дополнително го прави необичен е ширината на неговата работа. Тој не се ограничувал на драмата и прозата. Сликал, фотографирал, пишувал историски текстови, се интересирал за науката и природата, експериментирал со различни техники и постојано се обидувал да најде нов начин на гледање.
Стриндберговиот музеј во Стокхолм, сместен околу неговиот последен дом во таканаречената Сина кула, денес чува значаен дел од тоа повеќеслојно наследство, вклучувајќи ја неговата библиотека и материјали поврзани со книжевноста, театарот, фотографијата и личниот живот.
Особено е интересен неговиот однос кон сликарството. Таму, ослободен од обврската да раскажува приказна, создавал пејзажи во кои природата изгледа нестабилно, речиси вознемирено. Морето, небото и хоризонтот не се само места, туку состојби.
И тука повторно се појавува истиот Стриндберг. Без разлика дали користи збор или боја, тој не сака површината да остане мирна.
Интимниот театар и сцената како лабораторија
Во последните години од животот Стриндберг активно се враќа кон сцената. Од 1907 до 1910 година е поврзан со Интимниот театар во Стокхолм, простор создаден за изведување дела во помал формат и за поинаков, непосреден однос меѓу драмата и публиката.
Идејата е важна. Големата сцена не е секогаш потребна за голема драма. Понекогаш човечкиот конфликт станува поинтензивен токму кога растојанието се намалува.
Во таков простор погледот, паузата и недовршената реченица добиваат тежина. Театарот се приближува до она што модерната сцена подоцна постојано ќе го истражува: колку малку е потребно за драмата да стане огромна, ако човечкиот конфликт е вистински.
Зошто Стриндберг е еден од татковците на модерната драма
Неговото влијание не произлегува од една школа или еден стил. Напротив, Стриндберг е значаен токму затоа што постојано ги напуштал сопствените форми. Од натуралистичката борба меѓу наследството, средината и карактерот стигнал до драмата на сонот. Од општествената сатира до мистицизмот. Од конкретниот конфликт до распадот на времето и просторот.
Во неговите најдобри дела веќе се гледа нешто што ќе стане суштинско за модерната книжевност: човекот не е единствена, стабилна личност.
Ние сме составени од различни желби, улоги, стравови, сеќавања и противречности. Во една ситуација сме силни, во друга зависни. Понекогаш сакаме токму она од што се плашиме. Понекогаш го уништуваме она што сакаме да го задржиме.
Стриндберг не морал да ја познава подоцнежната психологија за да го види тоа. Го видел во луѓето околу себе и, веројатно најболно, во себе.
Автор што не треба да се претвора во споменик
Постои искушение големите писатели со текот на времето да ги претвориме во безопасни портрети од учебници. Години на раѓање и смрт, неколку наслови, една етикета за книжевниот правец – и човекот исчезнува зад сопствената слава. Стриндберг не поднесува таков третман. Тој останува противречен, непријатен, понекогаш неправеден, понекогаш заслепен од сопствените судири. Токму затоа останува жив како автор. Неговото дело не бара од читателот да му се восхитува без резерва. Бара да влезе во конфликтот.
Во таа смисла Стриндберг природно припаѓа меѓу идеите што го обликувале светот, не затоа што создал филозофски систем, туку затоа што помогнал да се смени начинот на кој сцената го претставува човекот. По него драмскиот лик веќе не мора да биде цврст карактер со јасна мотивација. Може да биде противречност што зборува.
Човекот како најопасна сцена
Август Стриндберг починал во Стокхолм на 14 мај 1912 година. Неговата смрт не го затворила спорот околу него. Напротив, следниот век постојано го препрочитувал – како натуралист, модернист, експериментатор, мизогин автор, општествен критичар, духовен трагач и еден од реформаторите на модерната драма. Ниту една од тие определби сама не е доволна.
Најинтересниот Стриндберг се појавува токму меѓу нив. Во преминот од сигурност кон сомнеж, од материјалниот свет кон сонот, од општеството кон психата, од желбата да се објасни човекот кон сознанието дека човекот можеби никогаш нема целосно да се објасни.
Затоа неговите драми и денес можат да бидат непријатно блиски. Во нив препознаваме нешто што технологијата, политичките системи и општествените промени не успеале да го отстранат: човековата потреба да биде сакан и истовремено да владее, да биде слободен и истовремено да го контролира другиот, да ја дознае вистината и истовремено да се заштити од неа.
Стриндберг не ни дава решение за тие противречности. Неговиот голем придонес е што им дал сцена.
