Има пејачи чии песни ги паметиме по нивното име, и има гласови кои толку длабоко се вселиле во песната што со време престануваме да ги раздвојуваме. Анка Гиева припаѓа на вторите. Кога ќе прозвучат „Елено, ќерко, Елено“, „Да сум бистра вода“, „Крај Вардара седеше“ или „Ајде слушај, слушај, калеш бре Анѓо“, пред нас не стои само репертоар од едно минато време. Се отвора цел еден начин на пеење, слушање и паметење.
Анка Гиева е родена во Скопје, во 1938. а почина во Скопје на 7. септември 2024. година, на 86-годишна возраст. Нејзиниот професионален пат поминува низ Македонскиот народен театар, а потоа и низ Државниот ансамбл за народни песни и игри „Танец“. Тоа не се само две институции во една биографија. Во времето кога таа ја градела кариерата тие биле дел од големиот културен напор народната музика да се зачува, да се професионализира и да се пренесе од локалната средина на концертната сцена, на радиото и на трајниот звучен запис.
Гиева ѝ припаѓа на генерацијата на Александар Сариевски, Никола Бадев, Васка Илиева, Виолета Томовска, Вања Лазарова и други интерпретатори кои поставија мерила за македонската народна песна во втората половина на 20 век. Тие не настапуваа во време кога една песна можеше за неколку часа да стигне до стотици илјади слушатели. Нивниот простор беше студиото, концертната сала, радиобрановите, грамофонската плоча. Токму затоа нивната работа имаше и една дополнителна одговорност: она што ќе се сними, можеше да стане верзијата преку која песната ќе ја запознаат идните поколенија.
Во тој процес особено значење имаше Радио Скопје. За неговите потреби Анка Гиева снимила голем број народни песни кои денес се дел од антологискиот фонд на македонската музика. „Македонската енциклопедија“ меѓу нив ги издвојува „Ајде слушај, слушај, калеш бре Анѓо“, „Пилето ми пее рано на сабајле“, „Елено, ќерко, Елено“ и „Крај Вардара седеше“. Звучниот архив на нејзините изведби е многу поширок – во него се среќаваат и „Да сум бистра вода“, „Кој ти ги даде тие црни очи“, „Дотекла вода студена“, „Јас сум мома пак мома“, „Каранфило филфило“ и низа други песни.
Да се испее песната без да ѝ се застане на патот
Кај старите мајстори на народната песна има една особина што денес можеби најдобро се забележува токму затоа што станала поретка: интерпретаторот не се обидува постојано да докажува дека е поголем од песната. И Анка Гиева пееше со таква мера. Гласот е препознатлив, личен, но не ја покрива мелодијата со непотребни украси. Зборот останува разбирлив, мелодиската линија има простор, а чувството не се претвора во демонстрација.
Токму тука се наоѓа една од причините зошто нејзините снимки можат да се слушаат и денес без да бидат само документ од некое друго време. Народната песна е чувствителна материја. Таа може да се модернизира, а да не се осиромаши; може и да се „разубавува“ сè додека од неа не остане само надворешната форма. Гиева ѝ припаѓаше на школа во која интерпретацијата значеше да се разбере карактерот на песната пред да се покаже гласот.
Кога пее љубовна песна, таа не бара да ја претвори тагата во театар. Кога песната носи разиграност, не ја забрзува до карикатура. Во македонската народна музика, каде еден стих понекогаш во себе носи и копнеж и иронија, и жал и достоинство, токму таа мерка е една од најтешките нешта за интерпретација.
Радиото како чувар на гласовите
Приказната за Анка Гиева е и приказна за едно време во кое радиото не било само медиум што емитува музика. Било место каде музиката се создава, документира и архивира. Снимките направени за Радио Скопје денес имаат вредност што ја надминува нивната првична функција. Тие се звучни документи за јазикот, мелодијата, стилот на пеење и музичката естетика на една генерација.
Во таков архив индивидуалниот пејач станува дел од нешто поголемо. Анка Гиева снимала и со други големи имиња на македонската народна музика. Во записот за Никола Бадев во „Македонската енциклопедија“, на пример, се наведува дека меѓу неговите дуетски соработки биле и оние со Гиева. Тоа дополнително ја сместува во кругот на интерпретаторите околу кои се создавал професионалниот фолклорен израз во Македонија по Втората светска војна.
Можеби токму затоа денес е погрешно овие снимки да ги третираме како носталгична музика за една публика што полека исчезнува. Во нив има материјал од кој може да се учи. Како се изговара зборот. Како мелодијата го следи текстот. Каде пејачот зема здив. Како се чува локалната боја без песната да стане музејски експонат.
Признание за едно животно дело
Во октомври 2022. година Анка Гиева беше меѓу тринаесетте истакнати дејци на македонската народна музика одликувани со Медал за заслуги. Таа и Виолета Томовска го примија признанието лично, додека повеќето од останатите доајени беа одликувани постхумно. Како што беше образложено при доделувањето, признанието се однесуваше на придонесот во негувањето, популаризацијата и зачувувањето на македонската народна и изворна песна, како и во афирмирањето на македонското музичко творештво надвор од земјата. За Гиева тоа беше институционална потврда на она што нејзините снимки одамна го имаа потврдено пред публиката.
Кога почина на 7. септември 2024. година, Македонската радио-телевизија ја нарече доајен на македонската народна песна. Зборот „доајен“ понекогаш се употребува лесно, речиси церемонијално. Кај Анка Гиева има конкретна содржина: децении присуство, работа во институциите што го создаваа современиот македонски музички живот и, пред сè, снимки што останаа по неа.
Кој ќе ги слуша старите снимки?
Сеќавањето на еден пејач не се чува со годишнини. Годишницата само нè потсетува дека нешто треба повторно да се отвори. За музичарот вистинското сеќавање почнува кога повторно ќе се пушти снимката.
Тука приказната за Анка Гиева станува поголема од нејзината биографија. Македонија поседува огромно звучно наследство создавано со децении, дел од него во архивите на радиото, дел на стари плочи, дел расфрлан низ приватни колекции и дигитални платформи. Прашањето веќе не е само дали го цениме тоа наследство, туку дали знаеме да го направиме достапно за генерацијата што никогаш немала грамофонска плоча и можеби никогаш не слушала цела емисија со народна музика на радио.
Анка Гиева не треба да остане име што ќе се појавува кога календарот ќе нè потсети на датумот на нејзиното заминување. Нејзиното вистинско место е таму каде што отсекогаш било – во песната. Во мигот кога од старата снимка ќе се слушне првиот стих и некој што не бил ни роден кога таа го снимила ќе застане да го дослуша.
Тогаш станува јасно зошто некои гласови не припаѓаат само на своето време. Тие го чуваат времето во себе.
