Малата варијација што не е толку мала
Кога ќе кажеме дека Сонцето варира само 0,1% во текот на својот 11-годишен циклус, тоа звучи како нешто што едвај заслужува внимание. Една десетинка од процент – речиси ништо. Но токму тука почнува парадоксот. Затоа што во астрономски и атмосферски размери, „речиси ништо“ може да значи многу.
Според податоците на NASA – Solar Cycle, Сонцето навистина е исклучително стабилна ѕвезда во споредба со многу други во нашата галаксија. Неговата вкупна светлинска енергија варира за околу 0,1% за време на 11-годишниот соларен циклус. Но таа промена, колку и да изгледа скромна, е доволна да предизвика детектибилни ефекти во атмосферата на Земјата.
Тука мора да направиме јасна разлика – се работи за влијание врз времето, не врз долгорочната клима. Тоа е клучната поента која често се губи во јавните дебати.
Екстремното ултравиолетово зрачење – невидливиот фактор
Она што навистина го комплицира целиот механизам е екстремното ултравиолетово зрачење – EUV. Додека вкупната сончева светлина варира минимално, EUV зрачењето може да варира драматично – дури и повеќекратно, особено во годините на соларен максимум.
Како што објаснува Greg Kopp од Laboratory for Atmospheric and Space Physics при Универзитетот во Колорадо, и краткорочните варијации во сончевото зрачење имаат енергетско влијание што ги надминува сите други природни извори на енергија на Земјата заедно.
EUV не стигнува директно до површината. Тоа прво делува врз горните слоеви на атмосферата, менувајќи ја нивната хемиска и топлинска структура. Според извештајот „Effects of Solar Variability on Earth’s Climate“ на National Research Council, токму тие процеси создаваат сложени ланци на реакции што на крајот влијаат врз атмосферската циркулација.
Озонот, стратосферата и скршнувањето на бурите
Кога сончевото зрачење влијае врз озонот во стратосферата, се менува не само количината на UV што стигнува до површината, туку и динамиката на воздухот. Намалувањето на озонот во одредени периоди води кон ладење на стратосферата над половите, а тоа пак ги пренасочува струењата.
Според анализите на Isaac Held од NOAA, тие промени во горните слоеви можат да влијаат врз патеките на бурите и врз регионалните обрасци на врнежи. Тоа значи дека Сонцето не ја „вклучува“ или „исклучува“ климата, туку ја пренаредува динамиката на времето – особено регионално.
Во тропскиот дел на Тихиот океан, на пример, за време на периоди со зголемена соларна активност, се регистрира ладење на површинските води за околу еден степен Целзиусов, што влијае врз врнежите и воздушниот притисок. Овие ефекти се комплексни и меѓузависни со океанската циркулација.
Сонцето и глобалното затоплување – јасна граница
Во јавниот дискурс често се поставува прашањето – дали Сонцето е одговорно за современото глобално затоплување? Научните податоци се прилично јасни.
Според NASA Climate FAQ, варијациите во соларната активност не можат да го објаснат зголемувањето на глобалните температури во последните 50 години. Соларната радијација не покажува тренд на значително зголемување во тој период, додека глобалните температури растат стабилно.
Тука треба да бидеме прецизни – Сонцето влијае врз времето и врз регионалните обрасци, но не е двигателот на актуелното антропогено затоплување.
Малото ледено доба и тишината на пегите
Историски, постојат периоди како т.н. Maunder Minimum – период на многу ниска активност на сончевите пеги во 17 век, поврзан со постудени услови во Европа и Северна Америка. Овој феномен е добро документиран во научната литература, на пример преку истражувањата на Raymond Bradley.
Сепак, и тука науката е внимателна. Не постои целосен консензус дека соларната активност била единствениот или главниот причинител на Малото ледено доба. Климатскиот систем е повеќеслоен, со влијание на вулканска активност, океански циклуси и други фактори.
Предизвикот што следува
Во последната деценија се забележува релативно слаб соларен циклус во споредба со претходните, а се водат истражувања дали магнетното поле на сончевите пеги покажува долгорочни промени. Според хелиофизичките анализи на NASA Heliophysics, следењето на овие процеси е клучно за подобро разбирање на врската Сонце – Земја.
И тука се враќам на суштината – Сонцето не е едноставна светлечка топка. Неговата површина е динамичен мозаик од магнетни полиња, пеги, експлозии и тивки периоди. Да го разбереме тоа значи да ја разбереме дел од сложеноста на времето што секојдневно го чувствуваме.
Сонцето не ја пишува климата одново, но ја пренасочува динамиката на атмосферата. И тоа е повеќе од доволно за да го сфатиме сериозно.
