На 28 октомври се среќаваат национални движења, медицински пробиви, политички пресврти и симболи што одамна ги надминале границите на земјите во кои настанале. На овој датум е роден македонскиот деец Стефан Јакимов Дедов, во Њујорк свечено е откриена Статуата на слободата, Чехословачка ја прогласила независноста, а светот во 1962 година конечно почнал да се оддалечува од работ на нуклеарна војна. Меѓу нив стојат и научникот Јонас Салк и почетокот на приказната на човекот кој подоцна ќе стане едно од најпознатите имиња на компјутерската индустрија.
1869 – Во Охрид е роден Стефан Јакимов Дедов
На 28 октомври 1869 година во Охрид е роден Стефан Јакимов Дедов, еден од позначајните македонски национални дејци од почетокот на 20 век. Неговото име е поврзано со обидите македонското прашање да се формулира како посебна национална и политичка програма во време кога иднината на Македонија била предмет на спротивставени балкански интереси.
Дедов студирал право во Белград и бил меѓу организаторите на Македонскиот клуб со читалиште, околу кој се собирале македонски студенти, интелектуалци и печалбари. Клубот го издавал весникот „Балкански гласник“, во кој се застапувала идејата за Македонците како посебна словенска нација, за македонски литературен јазик и за политичка самостојност или автономија на Македонија.
По забраната на клубот, Дедов заедно со Дијамандија Трпков Мишајков заминал во Санкт Петербург и се приклучил кон Македонското научно-литературно другарство. Бил и еден од потписниците на меморандумот до руските власти во кој биле изложени барања за политичко и национално решавање на македонското прашање. Општина Охрид го одбележува 28 октомври како годишнина од неговото раѓање.
1886 – Статуата на слободата е свечено откриена во Њујорк
На 28 октомври 1886 година американскиот претседател Гровер Кливленд ја открил Статуата на слободата во њујоршкото пристаниште. Огромната бакарна фигура била подарок од Франција за Соединетите Американски Држави, создадена според замислата на скулпторот Фредерик Огист Бартолди, додека инженерските решенија на нејзината внатрешна конструкција биле поврзани со компанијата на Густав Ајфел.
Нејзиното официјално име е „Слободата го осветлува светот“. Изработена била во Франција, потоа расклопена, пренесена преку Атлантикот и повторно составена во Њујорк. Националната служба за паркови на САД го наведува 28 октомври 1886 година како ден на нејзиното официјално посветување.
Во следните децении статуата добила уште подлабока симболика. За милиони имигранти кои пристигнувале во Њујорк станала една од првите слики на новиот свет што го гледале од бродовите. Така еден дипломатски подарок постепено се претворил во еден од најпрепознатливите симболи на слободата и миграцијата.
1914 – Роден е Јонас Салк, научникот што ќе помогне да се совлада полиото
На 28 октомври 1914 година во Њујорк е роден Јонас Салк, лекар и истражувач чие име ќе стане неразделно од борбата против полиомиелитисот. Во првата половина на 20 век полиото било една од најстрашните заразни болести, особено за децата, а епидемиите предизвикувале парализа и смрт кај илјадници луѓе.
Салк започнал да работи на истражување на полиовирусот кон крајот на 1940-тите. Неговиот тим развил вакцина базирана на инактивиран вирус, а по огромни теренски испитувања резултатите биле објавени во 1955 година. Вакцината се покажала како безбедна и ефикасна и брзо станала едно од најзначајните оружја против болеста.
Институтот Салк ја бележи неговата биографија и научниот пат што довел до развојот на вакцината. Неговиот придонес е еден од најдобрите примери како лабораториската наука може непосредно да го промени секојдневниот живот на милиони луѓе.
1918 – Чехословачка ја прогласува независноста
На 28 октомври 1918 година, во последните недели од Првата светска војна, во Прага била прогласена независна Чехословачка. Распадот на Австро-Унгарија создал простор за нови држави во Централна Европа, а Чесите и Словаците добиле заедничка држава предводена од Томаш Гариг Масарик.
Создавањето на Чехословачка било резултат и на долгогодишната политичка активност на Масарик, Едвард Бенеш и Милан Растислав Штефаник во странство. На 28 октомври чешките политички претставници ја презеле власта во Прага и ја објавиле новата држава.
Чехословачка ќе постои во различни политички облици во најголемиот дел од 20 век, сè до мирното разделување на Чешка и Словачка на 1 јануари 1993 година. За Чешка, 28 октомври и денес е државен празник поврзан со создавањето на независната држава.
1940 – Грција го одбива италијанскиот ултиматум
Во раните часови на 28 октомври 1940 година италијанскиот амбасадор во Атина му предал ултиматум на грчкиот премиер Јоанис Метаксас. Италија барала нејзините воени сили да добијат право да заземат стратешки позиции во Грција. Одговорот бил негативен, а неколку часа подоцна италијанските сили од територијата на Албанија започнале напад.
Одбивањето подоцна станало познато како грчкото „Охи“ – „Не“. 28 октомври денес е еден од најважните национални празници во Грција. Италијанската офанзива не го постигнала очекуваниот брз успех: грчките сили возвратиле и во следните недели го пренеле фронтот кон албанска територија.
Настанот има непосредно регионално значење и за Македонија бидејќи војната се одвивала во непосредното соседство, а неколку месеци подоцна, во април 1941 година, германскиот напад врз Југославија и Грција ќе ја вовлече целата територија на Македонија во новата воена реалност на Балканот.
1955 – Роден е Бил Гејтс
На 28 октомври 1955 година во Сиетл е роден Вилијам Хенри Гејтс III – Бил Гејтс. Две децении подоцна, заедно со Пол Ален, ќе ја основа Microsoft, компанија што ќе одигра огромна улога во ширењето на персоналните компјутери.
Гејтс уште како ученик се заинтересирал за програмирањето. Во 1975 година со Ален развиле верзија на програмскиот јазик BASIC за компјутерот Altair 8800 и го основале Microsoft. Подоцна оперативниот систем MS-DOS, а потоа Windows, помогнале компјутерот од специјализирана машина да стане дел од канцелариите и домовите ширум светот.
Компјутерскиот историски музеј го бележи 28 октомври 1955 година како датум на неговото раѓање и почеток на биографија тесно поврзана со една од најголемите технолошки промени во современото секојдневие.
1962 – Советскиот Сојуз се согласува да ги повлече ракетите од Куба
Само еден ден по „Црната сабота“, кога Кубанската ракетна криза стигнала опасно блиску до директен судир меѓу САД и Советскиот Сојуз, на 28 октомври 1962 година стигнал пресвртниот сигнал. Никита Хрушчов соопштил дека Советскиот Сојуз ќе ги демонтира ракетните позиции на Куба и оружјето ќе го врати назад.
За возврат, администрацијата на Џон Ф. Кенеди јавно се обврзала дека САД нема да извршат инвазија врз Куба. Паралелно постоел и доверлив договор за подоцнежно повлекување на американските ракети „Јупитер“ од Турција.
Претседателската библиотека „Џон Ф. Кенеди“ го определува 28 октомври како крај на тринаесетте најопасни денови на кризата. Нуклеарната опасност не исчезнала, но двете суперсили успеале да се повлечат од ситуација во која само една погрешна проценка можела да има последици што тешко се замислуваат.
Дваесет и осми октомври затоа не е датум со една доминантна приказна. Во него има борба за национална самостојност, отпор, медицина, технологија и дипломатија. Од програмските идеи на Стефан Дедов до вакцината на Салк и договорот што ја прекина Кубанската ракетна криза, повеќе од еден настан на овој датум покажува дека историјата понекогаш се менува токму во мигот кога некој ќе одбере поинаква насока.
