На 22 октомври 1797 година, над Париз се случил еден од оние експерименти што во моментот изгледале како јавен спектакл, а подоцна се покажале како почеток на цела нова област во воздухопловството. Андре-Жак Гарнерен, француски воздухопловец и експериментатор, се издигнал со водороден балон над Parc Monceau, а потоа ја одвоил кошницата од балонот и започнал спуштање кон земјата со падобран од сопствена конструкција. За париската публика тоа било глетка што тешко можела да се спореди со нешто познато: човек доброволно се пуштал од голема височина, потпирајќи го животот на платнена купола и на воздухот под неа.
Спуштањето било далеку од мирно. Падобранот немал отвор на врвот, каков што подоцна ќе стане важен дел од многу конструкции, па заробениот воздух предизвикувал силни осцилации. Кошницата се нишала од една на друга страна додека Гарнерен се приближувал кон земјата, а сведоците гледале како она што требало да биде контролирано спуштање на моменти личи на опасно клатење во воздухот. И покрај тоа, Гарнерен слетал жив и без сериозни повреди. Националниот музеј за воздухопловство и вселена на Smithsonian го бележи токму 22 октомври 1797 година како датум на неговото историско спуштање над Parc Monceau.
Падобранот постоел како идеја многу пред Гарнерен
Гарнерен не бил првиот човек што замислил средство за забавување на падот низ воздухот. Идејата е многу постара од практичното падобранство. Во ренесансните цртежи на Леонардо да Винчи се појавува конструкција што го користи отпорот на воздухот за човекот да се спушта побавно, а во 1617 година Фауст Вранчиќ ја прикажал својата позната претстава „Homo Volans“ – човек што се спушта под голема платнена конструкција. Архивата на Smithsonian го наведува овој дизајн како еден од најстарите познати прикази на падобран и забележува дека по принцип бил изненадувачки близок до конструкциите со кои Гарнерен ќе експериментира речиси два века подоцна.
Во XVIII век идејата почнала да излегува од цртежите и да преминува во практични проби. Французинот Луј-Себастијан Ленорман во 1783 година демонстрирал уред за забавување на падот, а само неколку години подоцна експериментите со балони целосно го смениле начинот на кој Европејците размислувале за небото. По првите успешни летови со балони во 1783 година, Париз бил опседнат со воздухопловството. Илјадници луѓе се собирале да гледаат балони, а летањето станало тема на разговор, мода, графики и јавни спектакли. Во таа атмосфера Гарнерен ја развивал идејата дека човекот не треба само да може да се крене во воздух, туку и безбедно да се врати од него.
Од балон до слободно спуштање
Конструкцијата што Гарнерен ја користел во 1797 година била едноставна во споредба со денешните падобрани, но смела за своето време. Голема кружна купола од лесен материјал била поврзана со кошница преку повеќе јажиња. Целиот систем бил прикачен за водороден балон кој го кревал Гарнерен до височина од приближно 3.200 стапки, нешто помалку од еден километар. Кога ја достигнал потребната височина, ја прекинал врската со балонот и започнал пад што куполата постепено го претворила во спуштање.
Според историскиот преглед на History, падобранот имал пречник од околу 23 стапки, а Гарнерен слетал приближно половина милја од местото од кое полетал. Најголемиот проблем бил токму нестабилноста. Бидејќи воздухот немал начин контролирано да излегува од горниот дел на куполата, притисокот се менувал и падобранот почнувал да се ниша. Искуството било доволно драматично за подоцнежните конструктори да почнат да размислуваат за начини на стабилизација, меѓу кои и отвори што ќе овозможат дел од воздухот да поминува низ куполата наместо да ја турка од страна на страна.
Тоа е една од важните карактеристики на раната историја на воздухопловството: првите летови и спуштања ретко биле резултат на совршено решение. Тие биле експерименти во кои секој успех истовремено откривал нов проблем. Гарнерен докажал дека човек може да преживее спуштање од голема височина со падобран, а силното нишање веднаш покажало што следно треба да се подобри.
Париз гледал спектакл, инженерите гледале можност
За публиката во Parc Monceau, настанот веројатно бил пред сè забава. Крајот на XVIII век бил време во кое летовите со балони биле јавни претстави, а аеронаутите имале статус што денес би го споредиле со комбинација од истражувачи, каскадери и јавни личности. Гарнерен подоцна продолжил да изведува демонстрации и во други европски градови, со што падобранот од чуден експеримент постепено станувал позната идеја.
Science History Institute го опишува Гарнерен како официјален аеронаут на Франција и бележи дека редовно организирал јавни демонстрации и тестови на своите конструкции. Во 1802 година изведувал спектакуларни скокови и во Англија, а неговите настапи биле толку впечатливи што графики и илустрации на неговите спуштања се ширеле низ Европа. Една таква гравура, денес зачувана во колекцијата на Smithsonian, го прикажува балонот во височината и Гарнерен под падобранот, додека под него се гледа градот и толпата.
Со тоа падобранот почнал да се движи од доменот на спектаклот кон нешто многу посериозно: средство што потенцијално може да спаси живот. Балоните веќе покажале дека човекот може да се искачи високо над земјата, но секој лет носел и едноставно прашање – што ако нешто тргне наопаку? Гарнереновите експерименти покажале дека падот не мора нужно да значи катастрофа ако воздухот може да се искористи за доволно да ја намали брзината.
Падобранот морал да се развива уште долго
Од денешна перспектива лесно е скокот од 1797 година да се гледа како директен почеток на современиот падобран, но меѓу двете стојат повеќе од еден век експерименти. Раните конструкции биле големи, тешки и нестабилни, а нивната употреба била тесно поврзана со балони. Дури со развојот на авионите во почетокот на XX век прашањето за ефикасен и пренослив падобран станало итно.
Материјалите се менувале, системите за отворање станувале посигурни, а инженерите подобро ја разбирале аеродинамиката на куполата. Она што кај Гарнерен било голема платнена површина врзана за кошница со текот на времето се претворило во опрема што може да се носи на телото и да се активира во критичен момент. Военото воздухопловство, спортското падобранство и подоцна вселенските програми го туркале развојот уште подалеку.
Падобраните станале дел и од системите за враќање на вселенските летала. Smithsonian, на пример, во својата колекција чува главен падобран од програмата Gemini, создаден за да ја забави капсулата при враќањето низ атмосферата. Од човек што се нишал под платнена купола над Париз до вселенски капсули што безбедно се спуштаат кон океанот, физичкиот принцип во основа останал ист – отпорот на воздухот се користи за брзината на падот да се претвори во контролирано спуштање.
Еден скок што ја смени смислата на паѓањето
Значењето на Гарнереновиот скок не е во тоа што тој бил првиот човек кој некогаш размислувал за падобран, ниту во тоа што неговата конструкција била технички совршена. Напротив, нејзините недостатоци биле очигледни уште при првото спуштање. Неговото место во историјата доаѓа од нешто друго: тој покажал дека замислата може практично да функционира на голема височина и со човек под куполата.
Во времето кога летот со балон самиот по себе бил нова граница на човечкото искуство, Гарнерен направил уште еден чекор – намерно го прекинал летот и ја доверил сопствената тежина на воздухот. Тоа бил ризик што денес може да изгледа речиси неверојатен, но токму таквите експерименти го граделе раното воздухопловство. Никој не можел однапред со сигурност да знае како ќе се однесува падобранот, колку силно ќе се ниша или со каква брзина ќе стигне до земјата. Одговорот можел да се добие само со вистински скок.
Повеќе од два века подоцна, падобранот е толку добро позната технологија што лесно се заборава колку радикална била неговата прва практична демонстрација. Во 1797 година човекот веќе почнувал да го освојува небото со балони, но Гарнерен покажал нешто подеднакво важно: дека од небото може и да се врати. Тоа што започнало како спектакл над еден париски парк со текот на времето станало спорт, воена опрема, воздухопловен систем за спасување и технологија што стигнала дури и до вселенските програми.
