На 25 октомври историјата се движи меѓу бојни полиња, уметнички ателјеа, дипломатски сали и компјутерски екрани. На овој датум се водела една од најпознатите битки на средновековна Европа, се родил Пабло Пикасо, а во Долнени – Пеце Атанасовски, човекот што македонската гајда ја однел на светските сцени. Подоцна, 25 октомври ќе стане важен ден и во Кубанската ракетна криза, во историјата на Обединетите нации и во почетокот на една нова етапа на персоналните компјутери.
1415 – Ажинкур станува една од најпознатите битки на Стогодишната војна
На 25 октомври 1415 година англиската војска на кралот Хенри V се судрила со значително побројните француски сили кај Ажинкур во северна Франција. Битката се случила во текот на Стогодишната војна и завршила со голема англиска победа, иако армијата на Хенри била исцрпена по долгиот поход.
Калливиот терен, тесниот простор на бојното поле и масовната употреба на англиските стрелци со долг лак имале значајна улога во исходот. Тешко оклопените француски сили се нашле во неповолна положба, а битката подоцна станала дел од англиската национална митологија. Нејзината книжевна бесмртност во голема мера ја должи и на Вилијам Шекспир, кој векови подоцна во драмата „Хенри V“ ќе ја претвори во една од најпознатите сцени за војна, лидерство и храброст.
1881 – Роден е Пабло Пикасо, уметникот што го разгради традиционалниот поглед
На 25 октомври 1881 година во Малага е роден Пабло Пикасо, еден од највлијателните уметници на 20 век. Почнал да црта уште како дете, а неговиот татко, кој бил наставник по цртање, рано го препознал талентот што подоцна ќе го одведе од академско сликарство до радикално преиспитување на самата форма.
Заедно со Жорж Брак, Пикасо бил меѓу творците на кубизмот – правец што ја напуштил идејата дека предметот мора да биде прикажан само од една перспектива. Во неговиот огромен опус се менуваат синиот и розовиот период, кубизмот, неокласицизмот, скулптурата, графиката и керамиката. Меѓу делата што најсилно останаа во колективната меморија е „Герника“, создадена како реакција на бомбардирањето на баскискиот град во 1937 година.
Пикасо има и непосредна врска со Скопје. Во колекцијата на Музејот на современата уметност се наоѓа неговата „Глава на жена“ од 1963 година – дело подарено од самиот уметник во рамките на меѓународната солидарност по скопскиот земјотрес.
1925 – Во Долнени е роден Пеце Атанасовски
На 25 октомври 1925 година во Долнени, Прилепско, е роден Пеце Атанасовски – легендарен македонски гајдаџија, инструменталист, кореограф и еден од најпосветените чувари на изворниот музички фолклор.
Неговиот професионален пат бил тесно поврзан со Радио Скопје и со ансамблот „Танец“. Со години го раководел Оркестарот на народни инструменти при Радио Скопје, работел со културно-уметнички друштва и обучувал генерации млади инструменталисти. Македонската гајда во неговите раце не била музејски предмет, туку жив инструмент способен да ја претстави музичката традиција и дома и пред меѓународната публика.
Неговото име денес го носи Фестивалот на народни инструменти и песни „Пеце Атанасовски“, чиј почеток во Долнени и Прилеп е поврзан токму со неговата иницијатива и со настојувањето старите инструментални и вокални традиции да не исчезнат. Во 2025 година се навршија сто години од неговото раѓање – јубилеј што уште еднаш потсети колку длабока трага оставил во македонската музичка култура.
1944 – Битката кај заливот Лејте влегува во својот најжесток ден
На 25 октомври 1944 година во водите околу Филипините се воделе некои од најжестоките судири во Битката кај заливот Лејте. Огромната поморска операција траела од 23 до 26 октомври и се смета за една од најголемите поморски битки во историјата.
Тој ден се воделе битките во теснецот Суригао, кај Самар и кај ’ртот Енгањо. Особено драматичен бил судирот кај Самар, каде релативно мала американска група ескортни носачи, разурнувачи и придружни бродови се соочила со далеку помоќни јапонски сили. Naval History and Heritage Command ја определува битката кај Лејте како пресуден удар врз способноста на јапонската морнарица да дејствува како голема стратешка сила.
1962 – Кубанската ракетна криза се префрла во салата на Обединетите нации
На 25 октомври 1962 година, во еден од најнапнатите моменти на Студената војна, Советот за безбедност на Обединетите нации расправал за кризата предизвикана од советските нуклеарни ракети на Куба. Американскиот амбасадор Адлај Стивенсон јавно го притиснал советскиот претставник Валериј Зорин да одговори дали Советскиот Сојуз поставува ракети на островот, а потоа биле прикажани американски извидувачки фотографии.
Истовремено, дипломатските канали работеле под огромен притисок. Генералниот секретар У Тант настојувал да спречи директна конфронтација меѓу американските и советските бродови, додека Вашингтон и Москва барале излез од криза што можела да премине во нуклеарна војна. Неколку дена подоцна бил постигнат договор што овозможил повлекување на советските ракети од Куба.
1971 – Обединетите нации ја менуваат застапеноста на Кина
На 25 октомври 1971 година Генералното собрание на Обединетите нации ја усвоило Резолуцијата 2758. Со неа биле признаени претставниците на Народна Република Кина како единствени легитимни претставници на Кина во ОН, а претставниците на Чанг Кај Шек биле отстранети од местото што дотогаш го заземале во организацијата.
Одлуката била донесена со 76 гласа „за“, 35 „против“ и 17 воздржани. Таа суштински го променила дипломатскиот распоред во Обединетите нации и му овозможила на Пекинг да го преземе и постојаното место на Кина во Советот за безбедност. Оригиналната Резолуција 2758 останува еден од најзначајните документи во историјата на односите меѓу Кина и светската организација.
1998 – Светскиот ден на тестенините добива меѓународна традиција
Историјата на 25 октомври не е составена само од војни и дипломатски судири. На овој датум во 1998 година првпат бил одбележан Светскиот ден на тестенините, иницијатива произлезена од Светскиот конгрес за тестенини одржан во Рим на 25 октомври 1995 година.
Оттогаш датумот се одбележува во повеќе земји како прослава на една од најраспространетите прехранбени традиции во светот. Според World Pasta Day, идејата била да се сврти внимание кон гастрономската разновидност, достапноста и глобалната присутност на тестенините. Од Италија до Азија и Америка, храната што има безброј локални облици добила и свој меѓународен календарски ден.
2001 – Windows XP стигнува до корисниците ширум светот
На 25 октомври 2001 година Microsoft официјално го пуштил во продажба Windows XP. Лансирањето било организирано во Њујорк, а оперативниот систем станал достапен на нови персонални компјутери и во продавниците ширум светот.
Windows XP ги обединил дотогаш одвоените линии на домашните и професионалните Windows системи врз технолошка основа развиена од Windows NT и Windows 2000. Неговиот визуелен изглед, Start менито, сината лента со задачи и препознатливата фотографија со зелениот рид станаа дел од визуелната меморија на една генерација корисници.
Microsoft на денот на лансирањето го претставил XP како почеток на нова ера на персоналното компјутерство. Оперативниот систем остана во широка употреба многу подолго отколку што првично можеше да се очекува и стана една од најпрепознатливите верзии на Windows.
На 25 октомври можеме да ја следиме историјата од калливото поле кај Ажинкур до персоналниот компјутер на почетокот на 21 век. Меѓу нив стојат Пикасо и неговото радикално гледање на формата, Пеце Атанасовски и звукот на македонската гајда, дипломатската конфронтација на нуклеарната ера и одлуките што ја менувале меѓународната политика. Датумот е доволно богат за да потсети дека историјата не се движи само по една линија – таа истовремено се создава во уметноста, културата, политиката, технологијата и секојдневниот живот.
