Кој е Стивен Хокинг? Прашањето изгледа едноставно, но секогаш кога ќе се обидам да одговорам, чувствувам дека зборувам за нешто поголемо од човек – за појава. За ум што успеа да ја надмине сопствената биологија и да се пресели таму каде што ние едвај погледнуваме – во самиот почеток на времето.
Карл Саган од Универзитетот Корнел во Итака, зборувајќи за својата средба со него на состанок на Кралското друштво во Лондон – една од најстарите научни институции во светот – запишал сцена што не може да се заборави:
„Во предниот ред забележав млад човек во количка за парализирани како полека го потпишува своето име во книгата на чии најрани страници се наоѓа и потписот на Исак Њутн. Кога најпосле тој заврши се разнесе бурен аплауз. Стивен Хокинг уште тогаш беше легенда. Хокинг е сега професор по математика на Универзитетот во Кембриџ, место кое некогаш го држел Њутн, а подоцна П.А.М. Дирак, двајца славни истражувачи на многу обемното и многу малото. Тој е нивен заслужен наследник.“
Во таа сцена има симболика што ја надминува биографијата. Потписот до Њутн не е случајност. Тоа е континуитет на мислата. Еден ист стол во Кембриџ – различни епохи на вселената.
Живот што ја пркоси статистиката
Стивен Вилијам Хокинг е роден на 8 јануари 1942 година, а почина на 14 март 2018 година – датум што случајно или не, се совпадна со роденденот на Ајнштајн. Неговата биографија е позната. Но зад фактите стои нешто подлабоко.
На 21 година му беше дијагностицирана амиотрофична латерална склероза – ALS. Според податоците на National Institute of Neurological Disorders and Stroke (ninds.nih.gov), оваа болест најчесто носи прогноза од неколку години. Хокинг живееше повеќе од педесет години со неа.
Од 1979 до 2009 година беше Lucasian Professor of Mathematics на Универзитетот во Кембриџ – позиција што ја држеле Исак Њутн и Пол Дирак. Беше доживотен член на Папската академија на науките и во 2009 година ја доби Претседателската медалја на слободата – највисокото цивилно одликување во САД.
Но ако ме прашате мене – најголемото признание не е медал. Најголемото признание е времето. Времето што го победи.
Црните дупки – кога празнината не е празна
Црните дупки – кога празнината не е празнаПридонесот на Хокинг во космологијата и квантната гравитација е темелен. Заедно со Роџер Пенроуз формулираше теореми за гравитациските сингуларности во рамките на општата релативност. Тоа значеше нешто револуционерно – дека Големата експлозија не е метафора, туку математичка нужност.
Во 1974 година направи пресметка што ја смени перцепцијата на физиката – дека црните дупки емитуваат радијација. Денес тоа е познато како Хокингова радијација. Според NASA (science.nasa.gov), ова откритие ја спои квантната механика со гравитацијата на начин што до тогаш изгледаше невозможен.
Заедно со Брендон Картер и Вемер Израел придонесе за формулирањето на „теоремата без коса“ – идејата дека секоја црна дупка е целосно опишана преку маса, импулсен момент и електрично полнење. Универзумот, во најекстремната точка, станува изненадувачки едноставен.
Тој сугерираше и постоење на примордијални мини црни дупки формирани веднаш по Големата експлозија. Заедно со Картер предложи четири закони за механиката на црните дупки, во аналогија со термодинамиката. Тука физиката станува речиси поезија.
Универзум без рабови
Со Џејмс Хартл го разви т.н. безграничен модел на универзумот – Hartle-Hawking proposal. Идејата е суптилна: универзумот нема почетна временска граница. Како што нема северно од Северниот Пол, така нема „пред“ Големата експлозија во класична смисла.
Подоцна, со Томас Хертог, во рамките на истражувања поврзани со ЦЕРН (home.cern), предложи top-down cosmology – идеја дека сегашноста селектира можни минати состојби од квантна суперпозиција. Тоа значи дека универзумот не е една единствена фиксирана приказна, туку ансамбл на можности од кои сегашноста ја „одбира“ онаа што ја живееме.
Ова не е само физика. Ова е радикална филозофија на причинско-последичноста.
Вонземјани – разум и претпазливост
На предавање по повод 50-годишнината на NASA, Хокинг зборуваше за вонземскиот живот. Според European Space Agency (esa.int), денес се потврдени илјадници егзопланети. Статистиката повеќе не е фантастика.
Хокинг рече:
„Во мојот математички мозок, самите броеви совршено рационално размислуваат за вонземјани. Вистинскиот предизвик е да се дознае како всушност вонземјаните би изгледале.“
Но додаде и предупредување:
„Доколку вонземјаните нѐ посетат, резултатот ќе биде речиси ист како и кога Колумбо стигнал во Америка, што и не се покажало добро за домородните Американци.“
Во оваа реченица нема паника. Има историска свест. Има разумна претпазливост.
Телото што молчеше, умот што зборуваше
Болеста постепено го парализираше. Од 1985 година, по трахеотомија, не можеше да зборува. Благодарение на компјутерски систем со говорна синтеза – развиен со помош на инженери од Кембриџ – неговиот глас стана дигитален, но мислата остана жива.
Ова е можеби најсилната лекција. Човек што не можеше да се движи – ја помести космологијата.
„Кратка историја на времето“ – книга што го демократизира космосот
Во 1988 година ја објави „A Brief History of Time“. Не е лесна книга. Но е искрена. Таа го воведе обичниот читател во поимите простор-време, принципот на неизвесност, стрелата на времето, обединувачката теорија на физиката.
Хокинг пишува:
„Ние мораме да прифатиме дека времето не е комплетно одделено и независно од просторот, но е комбинирано со него да формира објект наречен простор-време… Настан е нешто што се случува на одредена точка во просторот и во одредено време… Роџер Пенроуз и јас покажавме дека Ајнштајновата општа теорија на релативитетот укажува дека вселената мора да има почеток, а можен е и крај…“
Ова не се само физички формули. Ова е начин на размислување. Прифаќање дека сме дел од геометрија поголема од нас.
Хокинг не беше само научник. Беше доказ дека интелектот не е ограничен од телото. Беше симбол дека дури и кога животот ви ги одзема движењата – не може да ви ја одземе љубопитноста.
И можеби затоа, кога размислувам за него, не гледам инвалидска количка. Гледам хоризонт.
