Постојат актери што ги паметиме по улоги. Има и такви што ги паметиме по глас. Но има и ретки, исклучителни појави – актери што ги паметиме како присуство. Како нешто што влегло во нашиот живот без да праша и останало таму засекогаш. Методија Мето Јовановски беше токму таков човек. Не затоа што беше најгласен, туку затоа што беше најточен. Не затоа што се наметнуваше, туку дека никогаш не бегаше од вистината.

Овој текст не е биографија во класична смисла. Фактите се тука, годините се тука, улогите и наградите се тука. Ова е обид да се разбере што значеше Мето Јовановски – за театарот, за филмот, за јазикот, за нашата културна меморија и за нас како публика која порасна со неговиот глас, со неговиот поглед и со неговата тишина.

Коренот – Панчарево и тишината од која се раѓа глас

Мето Јовановски е роден на 17 јануари 1946 година во селото Панчарево, Пехчевско. Планински крај, суров пејзаж, луѓе со малку зборови и многу значење. Не е случајно што неговиот говор подоцна ќе биде таков – прецизен, одмерен, без вишок. Кај него никогаш немаше „играње со зборови“ – имаше одговорност кон зборот.

Основно училиште и гимназија завршува во Делчево. Уште тогаш, како млад сцената не му е далечна. Работи во Народниот театар во Штип уште пред да стане студент. Театарот за него не беше академска идеја, туку живо искуство. Простор каде што телото, гласот и тишината мора да функционираат заедно.

Двапати се обидува да се запише на Театарската академија во Белград. Двапати не успева. Тоа одбивање не го скршува, туку го насочува. Заминува во Софија, каде што дипломира на Театарската академија како последна генерација на професорот Бојан Дановски. Таму ја добива техничката дисциплина, но и свеста дека актерот не е изведувач, туку мислечко суштество.

Враќањето и Драмскиот театар – домот што не се напушта

Во 1971 година се враќа во Македонија и се вработува во Драмскиот театар во Скопје. Тоа ќе биде неговиот професионален дом повеќе од четири децении. Драмскиот театар не беше само институција – беше лабораторија. Простор за ризик, експеримент и сериозност. Токму во него  Мето Јовановски го развива својот специфичен актерски потенцијал – експресивен, но никогаш патетичен; силен, но никогаш насилен. Неговиот говорен инструмент беше уникатен. Не личеше на никој друг. И токму затоа беше препознатлив низ генерации.

Раните улоги – поставување на мерката

Од првите улоги беше јасно дека не станува збор за „перспективен млад актер“, туку за веќе формиран сценски карактер. Улогите во дела од Брехт, Копит, Мазлиу, Шекспир, Јаневски не беа вежби – беа изјави.

Неговиот Хамлет, во режија на Слободан Унковски (1977), не беше младич во дилема, туку човек со свест за трагедијата на мислењето. Неговиот Едип не беше жртва на судбината, туку сведок на вистината.

„Диво месо“ – моментот кога сцената стана историја

1979 година. „Диво месо“ од Горан Стефановски, во режија на Слободан Унковски. Улогата на Симон. Тука Мето Јовановски не одигра лик – тој ја врежа колективната траума во сценски облик. Симон не беше само член на едно семејство – беше архетип. Човек растргнат меѓу идеологија, љубов, страв и неможност за бегство.

За оваа улога ја добива Наградата „13 Ноември“ на град Скопје. Но поважно од наградата беше фактот што претставата и денес се спомнува како репер за македонскиот театар.

Актерот што мисли – Еригон, Карамазови, Писание

Улогата на Еригон во истоимената драма на Јордан Плевнеш, во режија на Љубиша Георгиевски (1982), е еден од врвовите на неговата кариера. За оваа улога добива Државна награда „11 Октомври“, Златен венец на МЕСС во Сараево и награди во Прилеп. Но повторно – наградите се само белешки покрај текстот.

Во „Карамазови“ од Душан Јовановиќ, во режија на Паоло Маѓели, неговиот Бранко Митиќ беше студија за моќта, вината и интелектуалната ароганција. Улога што не се гледа – туку се анализира.

Во „Писание“ од Живко Чинго неговиот Арсе беше како да ја гледаш историјата како живо тело кое зборува преку човек.

Филмот – камерата како сведок

На филм дебитира во 1971 година со „Македонскиот дел од пеколот“. Но, филмската публика засекогаш ќе го памети по улогите во „Тетовирање“, „Среќна нова ’49“, „Пред дождот“, „Големата вода“, „Енклава“.

Репликата „Офер ко кофер… празан“ од „Тетовирање“ не е само цитат – тоа е културен код. Начинот на кој Мето го изговара тој текст ја претвора репликата во судбина.

Телевизијата – гласот што влегува дома

Телевизиските серии и филмови беа простор каде што неговиот глас влезе во секој дом. Од детски серии до историски драми, неговото присуство секогаш носеше тежина. Не мораше да биде главна улога – доволно беше да се појави.

Педагогот и човекот

Покрај актерството, Мето Јовановски беше и педагог. Не како човек што држи лекции, туку како човек што покажува со пример. За генерации актери тој беше мерка за дисциплина, интегритет и однос кон професијата.

Смртта и тишината што остана

Почина на 16 ноември 2023. година во Скопје. Погребан е во Алејата на великаните. Но вистината е дека Мето Јовановски не замина. Тој остана во репликите што сè уште болат, во сцените што сè уште нè тераат да молчиме и во чувството дека уметноста може да биде чесна.

Зошто Мето Јовановски е важен и денес

Затоа што во време на површност тој беше длабочина. Во време на брзина тој беше пауза. Во време на бучава тој беше тишина што зборува.