Вештачката интелигенција сè почесто се опишува како технологија што истовремено може да создаде огромно ново богатство и да ги наруши правилата според кои функционира пазарот на труд. На годишните состаноци на Меѓународниот монетарен фонд и Светската банка во Бангкок токму овие две страни на промената се најдоа една до друга: можноста за драматично забрзување на економскиот раст и стравот дека дел од луѓето ќе останат без традиционалниот пат кон првата работа и професионалното искуство.
Џек Кларк, коосновач и раководител за јавен интерес во Anthropic, изнесе процена според која американскиот БДП би можел да достигне околу 44 трилиони долари до 2030. година доколку способностите на вештачката интелигенција продолжат брзо да напредуваат. Во однос на денешното ниво од нешто повеќе од 30 трилиони долари, тоа би значело економска експанзија од речиси 50 проценти. Кларк самиот призна дека таквата бројка звучи крајно амбициозно, а прогнозата не треба да се чита како извесен исход, туку како едно од можните сценарија. Reuters ги пренесува неговите изјави од состаноците во Бангкок.
44 трилиони долари не се прогноза што треба да се чита без услови
Во сопствениот економски модел Anthropic разгледува повеќе можни патишта, а најекстремното сценарио предвидува американски БДП од околу 44,4 трилиони долари во 2030. година. Во истиот модел, поскромните сценарија носат далеку помал раст. Тоа е важна разлика: бројката што привлече најголемо медиумско внимание претставува горен, условен исход, а не единствена проекција за иднината. Економските сценарија на Anthropic покажуваат колку резултатот зависи од продуктивноста, автоматизацијата, создавањето нови задачи и брзината со која технологијата ќе се прошири низ економијата.
Логиката зад оптимистичкото сценарио е дека ВИ нема да биде само поефикасен начин за извршување на постојните задачи. Кларк очекува таа да делува како засилувач на научното истражување – во математиката, инженерството, биологијата и развојот на лекови – со истражувачи кои би можеле да работат со стотици или илјадници дигитални асистенти. Доколку од таквиот процес навистина произлезат нови индустрии, производи и услуги, растот не би доаѓал само од намалување на трошоците, туку и од економски активности што денес воопшто не постојат.
Тоа е и причината зошто прашањето „колку работни места ќе исчезнат?“ само по себе не е доволно. Историски, големите технолошки промени гаселе одредени занимања, но создавале други. Проблемот со ВИ е брзината. Ако промената се случува побрзо отколку што образованието, компаниите и луѓето можат да се приспособат, економијата може да расте додека дел од населението истовремено ја губи својата позиција во неа.
Најранливи може да бидат оние што допрва треба да почнат
Токму тука се вкрстуваат оптимистичките прогнози на технолошките компании со предупредувањата на меѓународните финансиски институции. Кристалина Георгиева, директорка на ММФ, предупреди дека младите кои првпат влегуваат на пазарот на труд се меѓу групите на кои треба да им се посвети најголемо внимание. Почетните работни места често се состојат токму од задачи што најлесно се автоматизираат – обработка на информации, рутинска анализа, административна работа и други повторливи процеси.
Ова не е само прашање на бројот на огласи. Првата работа е местото каде што човекот учи како функционира професијата, прави грешки под надзор, создава контакти и стекнува искуство што подоцна му овозможува да преземе посложени задачи. Ако машините го преземат токму долниот дел од професионалната скала, се појавува незгодно прашање: од каде ќе дојдат идните искусни работници ако системот престане да создава почетници?
На Panoptikum веќе пишувавме за генерацијата што влегува на пазарот на труд во време на ВИ и за прашањето дали вештачката интелигенција ќе ја укине работата или ќе го промени она што го очекуваме од човекот. Новите процени го заоструваат истиот проблем: продуктивноста може да расте, а традиционалната професионална патека истовремено да се стеснува.
Економски раст без автоматска гаранција за подобар живот
Моделот на Anthropic содржи уште една важна забелешка. Дури и ако ВИ значително го зголеми вкупното богатство, не значи дека тоа богатство рамномерно ќе заврши кај работниците. Поголем дел од новата вредност може да оди кај капиталот – компаниите, инфраструктурата, пресметувачките ресурси и сопствениците на технологијата. Со други зборови, повисок БДП не е исто што и автоматски повисоки приходи и поголема сигурност за секој вработен.
Тука се отвора и фискалното прашање. Ако економијата постепено станува помалку зависна од човечки труд, а повеќе од капитал и автоматизирани системи, државите ќе мора да преиспитаат врз што ги градат даночните приходи. Сегашните системи во голема мера се потпираат на платите, придонесите и потрошувачката што ја создава вработувањето. Поместувањето на доходот од труд кон капитал би можело да ја промени и самата основа од која се финансираат образование, здравство и програмите за преквалификација.
Во исто време, Светската банка предупредува на демографски притисок кој постои независно од ВИ. Во следните 10 до 15 години околу 1,2 милијарди млади луѓе во земјите во развој ќе стигнат до возраст за влез на пазарот на труд, додека сегашните проекции укажуваат на околу 400 милиони достапни работни места. Претседателот на Светската банка, Аџај Банга, го постави создавањето работни места како еден од централните развојни предизвици.
Истата технологија носи и богатство и ризик
Кларк не ја претстави иднината само како економска можност. Тој предупреди дека способностите на ВИ се развиваат доволно брзо за времето достапно за создавање правила и заштитни механизми да се намалува. Особено чувствителни се биолошките истражувања и кибербезбедноста, каде што системите што можат да го забрзаат легитимното научно откритие можат да ја зголемат и способноста за злоупотреба. Неговата порака до политичарите беше дека меѓународната координација и строгите правила не можат да чекаат технологијата прво целосно да созрее.
Тоа ја прави приказната за вештачката интелигенција многу посложена од натпреварот меѓу оптимисти и песимисти. Можно е истовремено да бидат точни две работи: ВИ да создаде незамисливо голема економска вредност и да предизвика сериозно нарушување на постојните професии, институции и распределбата на приходите. Прашањето затоа повеќе не е само колку ќе порасне економијата, туку кој ќе има пристап до тој раст, кој ќе ја плати транзицијата и дали образовните и социјалните системи ќе можат да се движат со приближно иста брзина како технологијата.
До 2030. година има само четири години. За економските модели тоа е краток период, а за образовните системи, законите и професионалните кариери уште пократок. Ако сценаријата на Anthropic се покажат дури и делумно точни, најголемата промена можеби нема да биде бројката од 44 трилиони долари. Ќе биде потребата повторно да се договориме што значат работа, знаење, продуктивност и економска сигурност во свет во кој дел од интелектуалниот труд станува машинска услуга.
