Секоја голема промена во уметноста почнува со недоверба кон новата алатка. Кога фотографијата го презеде верното бележење на видливиот свет, сликарството не исчезна. Напротив, почна послободно да ја истражува светлината, впечатокот, фрагментот, сонот и апстракцијата. Денес со вештачката интелигенција повторно сме пред технологија што не го менува само начинот на создавање слика, туку и прашањето што всушност значи да се создаде дело.

Вештачката интелигенција може за неколку секунди да предложи композиција, палета, лик, простор или атмосфера за кои на сликарот би му биле потребни денови скицирање. Може да спои архитектура и тело, пејзаж и меморија, реалистичен предмет и невозможна перспектива. Нејзината брзина е фасцинантна, понекогаш и вознемирувачка. Сепак, брзината со која се добива слика не е мерка за вредноста на делото.

Главното прашање не е дали машината може да произведе впечатлива слика. Тоа веќе го прави. Прашањето е дали човекот кој ја користи знае што бара, што одбива и зошто од една визуелна можност создава дело кое носи личен ризик, став и препознатлив поглед.

Алатката не ја носи намерата

Четката не е уметник. Камерата не е фотограф. Печатарската преса не е графичар. Истото важи и за системот за генерирање слики. Алатката може да отвори поле на можности, но не ја носи причината поради која делото треба да постои.

Разликата меѓу слика и дело не се наоѓа во техничката сложеност, туку во намерата што ги организира формата, изборот и значењето. Две лица може да користат ист модел, да внесат слични зборови и да добијат визуелно привлечни резултати. Уметничката вредност ќе се појави дури таму каде што некој од нив ќе воспостави сопствен однос кон материјалот: ќе го преиспита, ќе го наруши, ќе го комбинира со лично искуство и ќе го претвори во нешто што не е заменливо со следниот случаен резултат.

Токму затоа вештачката интелигенција не треба да се слави како самостоен творец, ниту да се отфрла како безвреден автомат. Таа е необично моќна алатка што предлага, варира и симулира. Авторот, пак, останува оној што ја поставува насоката и презема одговорност за конечната форма.

ВИ како скицник, лабораторија и визуелен противник

Во сликарското ателје вештачката интелигенција може најприродно да влезе како проширен скицник. Пред да се допре платното уметникот може да испита десетици односи меѓу фигура и простор, ладни и топли палети, различни извори на светлина, степени на деформација или начини на кои еден мотив би се распаднал во апстракција.

Таквата употреба не мора да значи дека генерираната слика ќе биде конечниот производ. Таа може да остане подготвителен материјал, како цртеж во тетратка, фотографска белешка, исечок од весник или дамка што случајно сугерирала форма. Уметникот може да земе само дел од предложената композиција, да ја промени перспективата, да ја сведе палетата, да го отстрани централниот мотив или да ја пренесе дигиталната скица врз платно, каде што бојата и физичкиот отпор целосно ќе ја преобразат.

Во друг случај, ВИ може да биде визуелен противник. Таа може да понуди решение кое авторот не го предвидел, да го измести од навиката и да го принуди да одговори. Не затоа што машината има уметничка интуиција, туку затоа што нејзините статистички комбинации понекогаш создаваат необичен судир. Тогаш уметникот не е пасивен примач, туку човек кој води расправа со добиената слика.

Во текстот „Неразделна врска: наука и уметност“ веќе се отвора токму ова поле во кое новото знаење го менува начинот на гледање. ВИ е продолжение на таа стара врска: технологијата нуди ново средство, а уметноста решава дали од него ќе создаде јазик.

Првиот резултат речиси никогаш не е дело

Најголемата замка на генеративната слика е нејзината непосредна убедливост. Таа лесно создава впечаток дека нешто е завршено. Светлината е драматична, композицијата е уредна, боите се усогласени, површината изгледа полирано. Гледачот добива брза визуелна награда, а авторот може да поверува дека работата е веќе направена.

Токму тука почнува вистинската уметничка дисциплина: во одбивањето на првиот допадлив резултат.

Сликарот кој ја користи ВИ како алатка мора да развие строг критериум. Што е во сликата навистина негово? Кој елемент произлегува од замислата, а кој е автоматска естетска навика на системот? Дали фигурата носи внатрешна напнатост или само изгледа „уметнички“? Дали композицијата нешто открива или само го повторува визуелниот вкус на дигиталните платформи?

Уметничкиот процес се состои од избори, но и од отфрлања. Од десетици можни решенија авторот мора да препознае кое е површно, кое е туѓо, кое е премногу лесно и кое содржи јадро што може да се развие. Во таа смисла едноставното избирање најубава генерација не е доволно. Кураторскиот избор може да биде дел од авторството, но не смее да биде неговата единствена содржина.

Платното му возвраќа на човекот

Дигиталната слика нема тежина, мирис, сушење, пукање, впивање и случајна нечистотија. Таа се појавува како светлина на површина. Сликарството, пак, е средба со материјал што се противи. Бојата може да биде прегуста, подлогата може да ја впие, четката може да остави несакана трага, а еден слој може да го уништи или спаси она што било под него.

Тој отпор не е недостаток. Тој е дел од мислењето на сликата.

Токму затоа ВИ не мора да го потисне сликарството. Може да го врати вниманието кон она што не може лесно да се автоматизира: присуството на телото, временскиот слој, трагата од двоумењето, грешката што станала израз. Во свет во кој совршено мазна визуелна површина може да се добие за миг рачниот потег повторно добива вредност како доказ за одлука и присуство.

Уметникот може да испечати генериран мотив и да слика врз него, да го пренесе како подлога, да го распарчи во колаж, да го проектира врз ѕид или да го користи како привремена карта за композицијата. Во сите тие случаи ВИ-сликата е суровина, а не недопирлив финален производ.

Пошироко за разликата меѓу дигиталната можност и човечката уметничка одлука може да се прочита во текстот „Вештачката интелигенција и новата слика“, каде што екранот се разгледува како ново визуелно поле, а наредбата како почеток, не како замена за авторот.

Новата техника не создава автоматски авангарда

Да се користи најновата алатка не значи да се создава нова уметност. Технолошката новост лесно може да произведе стара мисла во сјајно пакување. ВИ-сликата може да изгледа футуристички, а во суштина да повторува академска композиција, рекламна естетика, романтичарски пејзаж или веќе истрошен надреалистички ефект.

Авангардата не почнува со софтверот, туку со прекинот на навиката. Како што е нагласено во написот „Авангардата во уметноста: кога формата станува бунт“, новото дело треба да го измени начинот на гледање, а не само начинот на производство.

Вештачката интелигенција може да стане дел од авангардна практика кога авторот ќе ја употреби за да ги преиспита границите меѓу оригинал и копија, човечка меморија и машинска база на податоци, документ и фикција, телесен потег и алгоритамска симулација. Без таква мисловна напнатост новата техника останува ефект.

Авторството се докажува со присуство

Прашањето за авторството не се решава со едноставната реченица „јас ја внесов наредбата“. Јазичната инструкција може да биде значајна, детална и концептуално прецизна, но конечниот резултат произлегува и од системот, моделот, податоците врз кои тој е обучуван и ограничувањата што корисникот не ги контролира целосно.

Затоа е важно авторот да може да го покаже сопственото присуство низ целиот процес: во почетната идеја, изборот на материјал, серијата корекции, комбинирањето со сопствени цртежи или фотографии, рачната интервенција, монтажа, печатење, пресликување и конечна поставка.

Американската канцеларија за авторски права во својот извештај за генеративната ВИ прави разлика меѓу целосно машински генериран материјал и дела во кои постои доволно човечко творечко учество. Исто така европските институции предупредуваат дека правата зависат од човечкиот придонес, националното законодавство, условите на платформата и потеклото на материјалите со кои бил обучуван системот.

Сепак, правото го решава само прашањето што може да биде заштитено. Уметноста поставува потешко прашање: дали делото носи доволно човечка нужност за да заслужи внимание.

Етичката сенка зад убавата слика

Уметникот што работи со ВИ не може да се однесува како системот да настанал во празнина. Генеративните модели се обучуваат врз огромни множества визуелен материјал, а дел од него може да вклучува дела на живи и починати автори. Оттука произлегуваат прашањата за согласноста, надоместот, препознавањето на изворите и имитирањето препознатлив стил.

УНЕСКО во своите анализи за ВИ и културата предупредува дека масовното автоматизирано производство може да доведе до стандардизирани и предвидливи резултати, како и до притисок врз правата и приходите на уметниците. Организацијата ја гледа ВИ како дополнителна алатка што треба да ја зајакнува човечката креативност, а не да го отстранува човекот од средиштето на културното изразување.

Етичката употреба затоа подразбира повеќе од избегнување правна тужба. Таа бара да не се бара слепо копирање на стилот на жив уметник, да се почитуваат лиценците и условите за користење, да се означи кога делото содржи значителен синтетички материјал и да не се продава машинската имитација како рачно создаден оригинал.

Транспарентноста не ја намалува вредноста на делото. Напротив, му овозможува на гледачот чесно да го разбере процесот.

Шанса за македонското ателје, но не и евтина замена

Во македонската културна средина, каде што уметниците често работат со ограничени продукциски средства, ВИ може да има практична вредност. Таа може да помогне при подготовка на изложбен концепт, визуелизација на поголем формат, истражување сценографија, составување каталог, планирање инсталација или проверка на композиција пред да се купат скапи материјали.

Тоа е вистинска можност за млади автори, независни ателјеа и мали културни организации. Сепак, технологијата не смее да стане оправдување за неплаќање сликар, илустратор, фотограф или дизајнер. Евтината автоматизација лесно може да се претстави како демократизација, иако во практиката понекогаш значи само бришење на туѓиот труд од буџетот.

Алатката е корисна кога му дава поголем простор на авторот. Станува проблем кога институцијата, клиентот или пазарот ја користат за да го заменат авторот со бескрајна понуда од безлични слики.

Делото почнува по генерацијата

Вештачката интелигенција може да отвори врата кон слика што уметникот претходно не можел да ја замисли. Може да го забрза истражувањето, да го прошири визуелниот речник и да создаде судири од кои ќе се роди нов мотив. Може да биде скицник, огледало, провокација, архива и необичен соработник без свест.

Она што не може да го направи е да ја преземе човечката причина за делото.

Сликарот останува одговорен за погледот, изборот, мерката и последиците. Тој решава дали генерираната слика ќе остане декоративна површина или ќе помине низ процес на преобразба. Тој ја внесува сопствената биографија, сомнеж, културна меморија и рачна одлука. Тој знае кога да продолжи, кога да уништи и кога да застане.

Во тоа се состои авторството во времето на алгоритмите: не во гордото тврдење дека сè е направено без машината, туку во способноста машината да се претвори во средство на сопствената мисла. Делото не се раѓа во моментот кога системот ја прикажува сликата. Делото почнува тогаш кога човекот ќе одлучи што ќе направи со неа.