Што се одбележува денес
Православен верски календар 3 октомври – на 3 октомври 2026, сабота, православната Црква го празнува споменот на Светиот великомаченик Евстатиј Плакида, неговата сопруга Теопистија и нивните синови Агапиј и Теопист. Нивното житие е една од најпознатите семејни приказни во ранохристијанското предание, исполнета со искушенија, разделби, повторно обединување и маченичко страдање. Според православниот верски календар на Denovi.mk за 3 октомври, денот одговара на 20 септември по стар стил и не е посен.
Главен спомен: Свети великомаченик Евстатиј Плакида, неговата сопруга Теопистија и нивните деца Агапиј и Теопист.
Дополнително: Преподобномаченик Иларион Критски; благоверен кнез Олег Брјански; светите маченици Михаил, кнез Черниговски, и неговиот бојарин Теодор; маченикот Јован Исповедник Египетски со 40 маченици; преподобните Теодор, Евпрепиј и двајцата Анастасиевци, ученици на Свети Максим Исповедник, и други светители.
Календарска белешка: Попразненство на Воздвижението на Чесниот и Животворен Крст Господов.
Нов календар: 3 октомври 2026
Стар календар: 20 септември
Правило на постот: Не се пости.
Свети Евстатиј Плакида – од римски војсководец до христијански маченик
Свети Евстатиј, пред да го прими христијанството, го носел името Плакида. Според црковното предание, бил истакнат римски војсководец во времето на императорите Тит и Трајан. Уживaл голем углед поради своите воени успеси, но бил познат и по милосрдието. Иако сè уште не бил христијанин, им помагал на сиромашните и на луѓето што се наоѓале во тешки животни околности.
Неговото житие започнува со еден необичен настан за време на лов. Додека гонел елен низ шумата, животното одеднаш застанало пред него. Меѓу неговите рогови Плакида здогледал светол крст, а според преданието слушнал и глас што го повикал да го напушти незнабоштвото и да ја прифати христијанската вера.
Овој настан целосно го променил неговиот живот. Плакида се вратил дома и ѝ раскажал на сопругата што му се случило. Таа му открила дека и самата претходно имала сон поврзан со христијанската вера. Заедно решиле да побараат христијански свештеник и да се крстат.
На крштевањето Плакида го добил името Евстатиј, неговата сопруга го примила името Теопистија, а нивните два сина биле наречени Агапиј и Теопист. Целото семејство станало христијанско, започнувајќи нов период во животот што дотогаш бил поврзан со римската војска, општествениот углед и материјалната благосостојба.
Во житието на Свети Евстатиј Плакида се раскажува дека по крштевањето повторно се вратил на местото каде што го видел еленот. Таму Му се заблагодарил на Бога, но добил и претскажување дека ќе помине низ големи страдања, слични на искушенијата на старозаветниот праведник Јов.
Токму споредбата со Јов станува една од основните теми на неговото житие. Евстатиј, кој дотогаш имал висока положба, семејство и богатство, наскоро ќе се соочи со загуба на речиси сè што го определувало неговиот дотогашен живот.
Разделбата на семејството и годините на искушенија
Според црковното предание, по прифаќањето на христијанството Евстатиј го изгубил своето богатство. Неговите слуги починале од болест, добитокот му угинал, а семејството останало без материјална сигурност. Тој решил тајно да го напушти Рим и заедно со сопругата и децата да започне нов живот далеку од средината во која дотогаш живееле.
За време на патувањето започнале уште потешки искушенија. Сопственикот на бродот со кој патувале ја задржал неговата сопруга, а Евстатиј бил принуден да го продолжи патот само со двата сина.
Кога пристигнал до една река, се обидел да ги пренесе децата на спротивниот брег, едно по едно. Додека го пренесувал првиот син, другото дете било однесено од диво животно. Кога се свртел кон пренесениот син, видел дека и него го однело друго животно.
Евстатиј останал сам, убеден дека ги изгубил и сопругата и децата. Сепак, житието раскажува дека момчињата биле спасени од овчари и земјоделци, додека неговата сопруга исто така останала жива. Никој од нив во тој момент не знаел дека другите преживеале.
Евстатиј се населил во едно египетско село, каде што живеел скромно и работел како наемник. Некогашниот римски војсководец, опкружен со војници и богатство, сега го обезбедувал сопствениот опстанок преку секојдневна физичка работа.
Оваа разделба му дава посебна тежина на житието. Страдањето на Евстатиј не произлегува само од загубата на положбата и материјалните добра, туку и од уверувањето дека никогаш повторно нема да ги види луѓето што најмногу ги сака.
Повторното обединување и мачеништвото на семејството
По повеќе години, Римското Царство повторно се соочило со воена опасност. Според преданието, императорот Трајан побарал да биде пронајден некогашниот успешен војсководец Плакида. Двајца негови поранешни офицери го откриле во селото каде што живеел како обичен работник.
Евстатиј се вратил на воената служба и повторно презел командување со римската војска. За време на походот, без да знае, во своите редови ги имал и двата сина. Момчињата пораснале одвоено, па ниту тие не знаеле дека служат под команда на својот татко.
Според житијното предание, браќата случајно започнале разговор за своето детство. Преку спомените за разделбата откриле дека се браќа. Нивниот разговор го слушнала една жена, која според раскажувањето била нивната мајка Теопистија.
Така, по долгогодишната разделба, целото семејство повторно се обединило. Во житието објавено од Православната црква во Америка повторната средба на Евстатиј, Теопистија и нивните синови е претставена како еден од најзначајните моменти во нивната семејна приказна.
Но нивните искушенија не завршиле со повторното обединување. Кога Евстатиј се вратил во Рим по успешниот воен поход, на престолот веќе бил императорот Адријан.
Императорот организирал свеченост во чест на воената победа и побарал Евстатиј да им принесе жртви на паганските божества. Тој одбил, објаснувајќи дека е христијанин и дека својата благодарност Му ја должи на Христос.
Одбивањето предизвикало ново прогонство. Евстатиј, неговата сопруга и двата сина биле осудени на мачење. Според црковното предание, најнапред биле изведени пред диви животни, кои не им наштетиле. Потоа биле погубени во усвитен метален бик.
Нивното мачеништво традиционално се датира околу 118 година. Црквата ги почитува како семејство што останало обединето во верата и во последното искушение. Нивниот заеднички спомен има особено место во православната традиција поради поврзаноста на семејната љубов, истрајноста и мачеништвото.
Другите светители што се празнуваат на 3 октомври
Православен верски календар 3 октомври го одбележува и споменот на Преподобномаченик Иларион Критски, светогорски монах кој пострадал за христијанската вера во Цариград во 1804 година. Неговото мачеништво е поврзано со периодот на османлиското владеење, а неговите мошти, според календарскиот запис на Denovi.mk, почиваат во храмот на Преображението Господово на островот Прот.
На истиот ден се празнува и благоверниот кнез Олег Брјански, кој живеел во XIII век. По учеството во воените походи и управувањето со своите земји, тој го напуштил световниот живот и примил монашки потстриг со името Василиј. Го основал Брјанскиот Петропавловски манастир, каде што го поминал остатокот од животот во монашки подвиг.
Црквата ги споменува и светите маченици Михаил, кнез Черниговски, и неговиот бојарин Теодор. Според црковното предание, тие биле повикани во дворот на монголскиот владетел Бату, каде што одбиле да учествуваат во обредите што им биле наложени. Поради одбивањето биле погубени, а нивниот спомен останал поврзан со христијанското исповедништво во средновековна Русија.
Меѓу дополнителните спомени се маченикот Јован Исповедник Египетски со 40 маченици, како и преподобните Теодор, Евпрепиј и двајцата Анастасиевци, ученици на Свети Максим Исповедник.
Денот е и дел од попразненството на Воздвижението на Чесниот и Животворен Крст Господов. Според православниот верски календар на Бигорскиот манастир за октомври, одданието на Крстовден се одбележува на 4 октомври, кога годинава се празнува и Соборот на сите македонски светители.
Меѓу денешните спомени, приказната за Евстатиј Плакида и неговото семејство останува особено впечатлива. Црковното предание ги поврзува нивните судбини преку загубата, разделбата, повторното обединување и конечната верност кон верата. Семејството што минало низ долг период на неизвесност повторно се сретнало, а нивниот заеднички спомен останал сочуван во православниот календар.
Правило на постот
Не се пости.
На 3 октомври 2026 се паѓа сабота и за овој ден нема пропишан пост. И дневниот верски календар на Denovi.mk и календарот на Бигорскиот манастир го потврдуваат истото правило.
Иако денот припаѓа на попразненството на Воздвижението на Чесниот Крст, тоа не подразбира продолжување на постот од самиот празник. Затоа за православен верски календар 3 октомври важи правилото дека не се пости.
