Во нејзината биографија има нешто симболично.
Патот започнува во Прилеп, продолжува во Скопје и Љубљана, а потоа ја носи до Виена – еден од најголемите историски центри на европската класична музика. Соло-пеење учела кај Петре Богданов-Кочко, Нина Кунели и Павел Холотков, а се усовршувала и во Љубљана кај Јулиј Бетето. Во 1958 година дипломирала на Високата школа за музичка и театарска уметност во Виена.
Тоа европско образование било важно не само за нејзината лична кариера. Во време кога македонските музички институции сè уште биле млади, секој уметник што се школувал во големите европски центри носел назад знаење, техника, сценска дисциплина и непосреден контакт со многу постара оперска традиција.
Со други зборови, преку таквите уметници Европа доаѓала на македонската сцена.
Кралицата на ноќта – испит за најголемите сопрани
Васка Биџова-Гајдова дипломирала во Виена со една од најтешките колоратурни улоги во целокупниот оперски репертоар – Кралицата на ноќта во „Волшебната флејта“ на Волфганг Амадеус Моцарт. За публиката, познатите арии на Кралицата на ноќта можат да звучат како блескава демонстрација на високи тонови. За пејачот, тие се нешто сосема друго. Тоа е тест за прецизноста на гласот, неговата подвижност, контролата на дишењето, чистотата на интонацијата, брзината и способноста безбедно да се достигнат екстремно високи регистри.
Колоратурниот сопран мора да биде истовремено лесен и моќен. Прецизен, но не механички. Виртуозен, но музикален. Технички совршен, но способен техниката да ја претвори во чувство.
Токму таков глас ѝ се припишува на Васка Биџова-Гајдова. Македонската енциклопедија ја опишува како пејачка со чист колоратурен сопран, широк дијапазон и развиена техника, способна да изрази суптилни душевни состојби.
Од Моцарт до Росини, Доницети и Верди
Нејзиниот репертоар покажува колку сериозни биле вокалните предизвици со кои се соочувала.
Во текот на својата кариера остварила петнаесет оперски улоги. Меѓу најзначајните се Констанца во „Грабнување од сарајот“, Лучија во „Лучија ди Ламермур“, Розина во „Севилскиот бербер“, Џилда во „Риголето“ и Адина во „Љубовен напиток“. Секоја од тие улоги бара поинаква уметничка природа.
Констанца кај Моцарт бара огромна вокална дисциплина и сигурност. Розина кај Росини бара виртуозност, духовитост и блескава колоратурна подвижност. Адина кај Доницети бара лиричност, елеганција и младешки шарм. Џилда во Вердиевиот „Риголето“ ја спојува вокалната чистота со трагична човечка ранливост. Лучија, пак, е една од најголемите драмски и технички задачи за колоратурниот сопран.
Да се настапува во таков репертоар значи гласот постојано да биде изложен на највисоки професионални барања.
Виртуозност што мора да стане емоција
Кај колоратурниот сопран секогаш постои опасност виртуозноста да се претвори во спектакл сам за себе. Високи тонови. Брзи пасажи. Трилери. Украси. Гласовна акробатика. Сето тоа може да ја восхити публиката, но самото по себе сè уште не создава голема уметност.
Големата интерпретација започнува тогаш кога техниката престанува да се забележува како техника. Кога слушателот веќе не размислува колку е тешко нешто да се отпее, туку ја чувствува судбината на ликот што се наоѓа на сцената.
Според сведоштвата што ги оставиле нејзините современици, токму во тоа се состоела една од особеностите на Биџова-Гајдова. Македонскиот диригент Фимчо Муратовски, пишувајќи за неа, се сеќава на силниот емотивен ефект што нејзиниот глас го предизвикувал кај публиката – од воодушевување до тивка тага. Во тоа е границата меѓу добриот вокалист и вистинскиот сценски уметник.
Гласот како актер
Операта е необична уметност затоа што од човекот бара да биде и музички инструмент и актер. Пејачот не може само да ја отпее партитурата. Тој мора да создаде човек. Љубовник. Ќерка. Жена што се надева. Жена што страда. Лик што се радува или пропаѓа. Во тоа спојување на музиката со драмата се наоѓа суштината на оперската интерпретација. Затоа големиот оперски пејач никогаш не е само сопран, мецосопран, тенор или бас.
Гласот станува карактер. Нотата станува збор. Аријата станува човечка состојба. Таа способност е особено важна кај репертоарот што го пеела Биџова-Гајдова.
Македонските композитори на нејзиниот концертен репертоар
Нејзината работа не била ограничена само на операта. Биџова-Гајдова настапувала и концертно, при што посебно место имале вокалните творби на македонските композитори. Тоа има големо културно значење. Една музичка култура не може да се создава само со изведување на големите европски класици. Моцарт, Росини, Доницети и Верди се неопходниот светски канон.
Националната музичка култура започнува вистински да созрева кога постојат и домашни композитори, интерпретатори и публика меѓу кои се воспоставува жива врска. Првите генерации македонски професионални музичари токму затоа имале двојна мисија. Требало да ја внесат европската музичка традиција во Македонија. Истовремено требало и македонската музика да ја внесат во професионалниот концертен живот.
Биџова-Гајдова била дел од двата процеса.
Три децении на македонската оперска сцена
Од 1948. до 1978. година таа била постојан член на Операта и Балетот на Македонскиот народен театар. 30 години се долг период во животот на секој човек. Во животот на еден сценски уметник тие се речиси цела епоха. Во тие децении се менуваат диригенти, режисери и ансамбли.
Доаѓаат нови генерации пејачи. Се поставуваат нови претстави. Се менуваат вкусовите на публиката. Институцијата созрева. Уметникот што останува дел од неа толку долго престанува да биде само член на ансамблот. Станува дел од нејзината меморија.
Генерацијата што немаше на кого да се потпре
Можеби најдобро ќе го разбереме значењето на Васка Биџова-Гајдова ако направиме разлика меѓу пионерите и наследниците. Наследникот доаѓа во институција што веќе има правила. Има традиција. Има професори. Има архиви. Има големи претходници со кои може да се споредува.
Пионерот нема таква удобност. Тој мора истовремено да учи и да создава. Мора да настапува и да поставува стандарди. Мора да биде уметник, но со самото свое присуство станува и дел од институционалното создавање.
Таква била историската улога на првата генерација македонски оперски уметници.
Со секоја премиера тие не изведувале само една опера. Тие докажувале дека Македонија може да има професионална опера.
Прилеп – Скопје – Љубљана – Виена: симболична европска патека
Патот на Биџова-Гајдова има и поширока симболика. Од еден македонски град до европската музичка метропола, а потоа назад на македонската сцена.
Тоа е патот на многу значајни уметници од помалите европски култури. Талентот се раѓа локално. Знаењето се бара таму каде што постои развиена школа. Потоа уметникот го носи наученото назад и го претвора во дел од сопствената култура. На таков начин се создава културен континуитет. Не со затворање во сопствениот простор, туку преку размена.
„Славејчето на операта“
Во текстови посветени на неа Биџова-Гајдова е нарекувана и „славејчето на операта“, што говори за начинот на кој бил запаметен нејзиниот колоратурен сопран. Таквите прекари не се музиколошки категории. Но понекогаш кажуваат нешто што сувите биографски податоци не можат. Говорат за односот меѓу уметникот и публиката. За моментот кога институционалната историја се претвора во колективно сеќавање.
Најкревкиот уметнички инструмент
Пејачот има еден особен проблем што другите уметници го немаат. Сликарот ја остава сликата. Писателот – книгата. Композиторот – партитурата. Скулпторот – каменот или бронзата. Архитектот – градбата.
А оперскиот пејач?
Неговиот инструмент е човечкото тело. Гласот постои само во мигот во кој се создава. Секоја претстава исчезнува во истиот момент кога завршува. Секоја арија, колку и да е многупати изведувана, никогаш не се повторува сосема идентично.
Затоа оперската традиција зависи толку многу од меморијата, снимките и сведоштвата. Кај уметниците од постарите генерации таа одговорност е уште поголема, бидејќи аудио и видеодокументацијата често е многу поскромна отколку што е денес.
Кога една улица го носи името на една пејачка
Името на Васка Биџова-Гајдова е впишано и во скопската урбана топонимија: во официјалниот список на улици на Град Скопје е наведена улица што го носи нејзиното име. Тоа е еден од начините културата да премине од сцената во јавната меморија. Името на уметникот повеќе не постои само во архивите или енциклопедиите. Станува дел од градот.
Деведесет години живот, триесет години сцена
Васка Биџова-Гајдова почина на 5. септември 2014. година во Скопје, на 90-годишна возраст.
Времетраењето на еден уметник не се мери само со биолошки години. Ниту само со бројот на претстави, ниту само со улогите. Постои и друго траење – она што започнува кога индивидуалното дело ќе стане дел од традицијата. Во случајот на Биџова-Гајдова, токму тука се наоѓа нејзиното најголемо наследство.
Глас што остана во темелите
Денес на македонската оперска сцена настапуваат нови генерации. Некои студираат во Скопје. Други заминуваат во Виена, Милано, Софија, Белград, Љубљана или во други европски музички центри. Се враќаат. Настапуваат. Заминуваат на светските сцени. Но зад нив стои историја. А историјата никогаш не започнува сама од себе.
Некој морал прв да влезе на сцената. Некој морал прв да отпее Моцарт. Некој морал да ја донесе европската вокална школа дома. Некој морал три децении да докажува дека македонската опера може да создава сопствени првенци. Меѓу тие луѓе беше Васка Биџова-Гајдова. Нејзиниот глас денес повеќе не може да се слушне во живо од сцената. Но сцената на која пееше постои.
Традицијата што ја создаваше продолжува. Токму тука се наоѓа најголемата привилегија на пионерите: еден ден нивниот глас замолчува, но она што го создале продолжува да зборува наместо нив.
