Софија Лорен е одамна повеќе од славна актерка. Таа е лице на една филмска епоха, симбол на италијанската женственост и пример дека убавината може да биде само почеток, а не суштина на една голема актерска кариера. Но зад нејзината јавна легенда се протега и една необична, сложена и долготрајна љубовна приказна – онаа со продуцентот Карло Понти, човекот кој рано го препознал нејзиниот потенцијал, станал нејзин професионален сојузник, а потоа и животен сопатник.
Постојат филмски ѕвезди кои му припаѓаат на своето време. И постојат оние ретки личности кои постепено стануваат дел од колективната културна меморија – препознатливи и за генерации што не биле родени кога тие ги снимале своите најголеми филмови. Софија Лорен е токму таква појава.
Нејзиниот пат од сиромашното повоено детство до врвот на светското кино изгледа речиси како сценарио напишано за филм. Но нејзиниот живот е поинтересен од едноставната приказна за девојка која станала славна. Во него има глад и сиромаштија, амбиција и дисциплина, Холивуд и италијански неореализам, мајчинство, судири со законите и општествените конвенции, како и една врска што траела повеќе од половина век од првата средба.
Во средиштето на тој приватен свет стои Карло Понти.
Сепак, би било погрешно Софија Лорен да се претстави како производ на еден моќен продуцент. Понти навистина видел нешто во неа многу рано, ѝ помогнал во кариерата и подоцна продуцирал филмови со неа. Но оној што се појавил пред камерата морал самиот да докаже дека зад необичната убавина постои актерка.
И Софија Лорен го направила токму тоа.
Од Софија Шиколоне до Софија Лорен
Родена како Софија Вилани Шиколоне во 1934. година, таа растела во тешки околности, во Поцуоли близу Неапол. Нејзиното детство немало ништо од подоцнежниот сјај што ќе го придружува нејзиното име. Италија минувала низ војна и сиромаштија, нејзиниот татко не живеел со семејството, а мајка ѝ Ромилда Вилани се обидувала сама да се избори со секојдневието. Во подоцнежните разговори Лорен не ја романтизирала таа сиромаштија. Напротив, желбата да излезе од неа станала еден од двигателите на нејзината амбиција.
Како девојче била многу слаба. Подоцнежната светска икона на женската убавина во младоста воопшто не одговарала на претставата што околината ја имала за совршена убавица.
Токму тука лежи една од најубавите иронии на нејзиниот живот. Светот кој подоцна ќе ја прогласува за симбол на женственоста прво морал да научи да ја гледа. А Карло Понти бил меѓу првите што ја забележале.
Карло Понти – средбата што го сменила правецот на нејзиниот живот
За првата средба на Софија Лорен и Карло Понти низ годините се создадени повеќе верзии.
Се сретнале во 1950. година во Рим, кога Понти имал 37, а Софија само 15 години. Продуцентот веднаш го забележал нејзиниот потенцијал пред камерата. Некои биографски извори ја поврзуваат првата средба со натпреварот Miss Italia во 1950. година. Она што е поважно од различните детали во прераскажувањата е дека сериозните подоцнежни извори прават разлика меѓу нивното запознавање додека Софија била тинејџерка и почетокот на нивната романтична врска неколку години подоцна. Во интервју објавено во „Гардијан“, се наведува дека таа го сретнала Понти на 15 години, а дека станале љубовници четири години подоцна. Тоа разграничување е важно, особено затоа што нивната приказна често се претвора во сензационалистички наслов.
Самиот однос меѓу нив бил далеку посложен. Понти бил 22 години постар, веќе искусен и влијателен филмски продуцент. Софија, напротив, се наоѓала на самиот почеток и сè уште го барала своето место. Таа не била изградена актерка. Тој бил човек со моќ во индустријата. Од денешна перспектива таа нерамнотежа во возраст, искуство и професионална позиција природно отвора прашања. Но самата Лорен многу подоцна одбивала Понти едноставно да го опише како „заштитник“. За неа клучната работа била што тој верувал во неа.
Таа разлика кажува многу. Понти можел да ја забележи – но не можел да го одигра нејзиниот живот наместо неа. Во историјата на филмот има безброј луѓе што некој влијателен продуцент се обидел да ги претвори во ѕвезди. Само мал дел навистина станале легенди. Токму затоа приказната за Софија Лорен не треба да се сведе на формулата дека Карло Понти „ја создал“. Тој можел да отвори врата, но таа морала да помине низ неа. Можел да препознае потенцијал, но таа морала да докаже дека потенцијалот е реален. Можел да продуцира филмови, но камерата не може бесконечно да се измами.
Лорен имала нешто што не се произведува со договори: присуство.
Нејзината убавина била впечатлива, но токму таа убавина на почетокот можела да стане и нејзината најголема професионална опасност. Филмската индустрија лесно можела да ја затвори во улогата на егзотична медитеранска заводничка. Таа успеала да излезе од таа рамка.
Од секс-симбол до актерка што освои Оскар
Клучниот пресврт дошол со Виторио де Сика и филмот La ciociara – „Две жени“. Таму Софија Лорен повеќе не е само жена која камерата ја сака. Таа е Чезира – мајка во разурната Италија, жена што се обидува да го заштити своето дете од ужасите на војната. Тоа е улога во која гламурот исчезнува. Остануваат стравот, исцрпеноста, мајчинската сила и човечката ранливост.
За таа изведба Лорен го освои Оскарот за најдобра актерка. Академијата ја наведува како првиот изведувач што освоил Оскар за актерска изведба на странски, односно неанглиски јазик. Тоа било многу повеќе од личен триумф. Со таа награда, една актерка што дел од американската публика можела лесно да ја гледа само како европска убавица станала дел од големата актерска историја.
Следувала и втора номинација за Оскар за „Брак на италијански начин“, повторно под режија на Де Сика.
Од тој момент повеќе немало дилема. Софија Лорен не била само ѕвезда. Била голема актерка.
Љубов што морала да се бори и со законите
Додека нејзината кариера растела, приватниот живот станувал сè покомплициран. Карло Понти веќе бил оженет и имал две деца. Во тогашна Италија разводот не бил правно едноставна работа. Италијанскиот закон сè уште не овозможувал развод на начин на кој тоа ќе биде регулирано подоцна, а Католичката црква имала огромно општествено влијание. Понти обезбедил развод во Мексико и во 1957. година тој и Софија стапиле во брак.
Но Италија не го признала разводот. Одеднаш приватната љубов станала правен проблем. Понти бил соочен со обвинение за бигамија, а нивниот брачен статус бил оспоруван. Поради ситуацијата, парот поминал значителен период надвор од Италија. Дури во 1966. година, откако правната ситуација била разрешена и биле поврзани со француско државјанство, Софија и Карло повторно се венчале, овој пат во правно признат брак. Така една од најпознатите љубовни врски во европскиот филм морала буквално да помине низ судски, државни и религиозни пречки.
Тоа, секако, не ја прави нивната врска автоматски идеална, но објаснува зошто таа траела далеку подолго од типична романса меѓу две филмски личности.
Кери Грант и животот што Софија не го избрала
Во приказната неизбежно влегува уште едно големо име – Кери Грант. Кога Софија Лорен почнала да работи во Холивуд, Грант бил еден од најголемите машки филмски симболи на своето време. Меѓу нив се развила силна емоционална привлечност. Работеле заедно на The Pride and the Passion, а подоцна и на Houseboat. Во мемоарите и интервјуата Лорен отворено зборувала за тоа дека се нашла во вистинска лична дилема.
Од една страна стоел Кери Грант. Холивуд. Америка. Светот кој ѝ нудел слава на највисоко ниво. Од другата страна бил Понти. Италија. Нејзиниот јазик. Нејзините корени. Човекот со кого веќе била поврзана.
Многу години подоцна таа сосема едноставно го објаснила изборот: нејзиниот живот бил со Карло, а не со Кери Грант. Нејзиниот син Едоардо Понти дополнително ја објаснувал таа врска со фактот дека неговиот татко ѝ припаѓал на земјата и на „емоционалниот јазик“ што неговата мајка го разбирала. Тоа можеби е најинтересниот дел од целата приказна. Зашто во животот не секогаш се избира најблескавата можност. Понекогаш човек го избира местото каде што се чувствува дома.
Марчело Мастројани – другиот голем маж во нејзината филмска биографија
Ако Карло Понти е централниот маж во приватниот живот на Софија Лорен, тогаш Марчело Мастројани е нејзиниот најважен филмски партнер. Заедно создадоа една од најпрепознатливите актерски двојки во европското кино. Вчера, денес и утре. Брак на италијански начин. Сончогледи. Еден посебен ден.
Нивната хемија не се состоела само во тоа што двајцата изгледале добро пред камера. Таа произлегувала од способноста истовремено да бидат смешни и трагични, темпераментни и меланхолични, обични и митски. Со Мастројани Лорен можела да биде сè. Гласна италијанска жена. Љубовница. Сопруга. Мајка. Жена измамена од животот. Жена што го измамува животот. Таа разновидност е една од причините зошто нејзиното кино не исчезнало заедно со модата на педесеттите и шеесеттите години.
Убавината како дар – и како стапица
Софија Лорен е невозможно да се одвои од историјата на филмската убавина. Токму затоа нејзиниот однос кон сопствениот изглед е толку интересен. Во почетоците на кариерата ѝ било сугерирано дека одредени црти на лицето треба да ги промени – особено носот. Не го направила тоа. Често се наведува токму нејзиното одбивање да го „корегира“ носот според тогашните стандарди. Тоа денес изгледа речиси симболично. Жената што наводно не одговарала целосно на идеалната пропорција со текот на времето самата станала идеал.
Нејзиното лице било впечатливо токму затоа што било нејзино. Таа не ја победила несовршеноста. Ја победила идејата дека мора да се исправи за да биде вредна.
Понти како продуцент – многу повеќе од „сопругот на Софија Лорен“
Во популарната култура Карло Понти понекогаш останува во сенката на славата на сопругата. Тоа не е сосема праведно. Тој бил еден од значајните продуценти на повоеното европско кино и неговото име е поврзано со филмови што далеку ја надминуваат кариерата на Лорен. Меѓу продукциите со кои бил поврзан се и големи наслови како Doctor Zhivago, Blow-Up и The Passenger.
Тоа е важно за разбирањето на нивниот однос. Не станува збор само за славна актерка и нејзиниот сопруг. Тоа бил брак меѓу две личности длабоко вкоренети во филмот – едната пред камерата, другата главно зад неа. Понти ја разбирал индустријата. Лорен ја разбирала камерата. Веројатно токму затоа можеле да го делат и професионалниот и приватниот свет.
Мајчинството – сон што станал поважен од славата
Еден од помалку гламурозните, а можеби најважни делови од животот на Софија Лорен била нејзината силна желба да стане мајка. Таа и Понти на крајот добиле два сина. Карло Понти Помладиот, роден во 1968. година, стана диригент. Едоардо Понти, роден во 1973. година, стана режисер. Така семејството на Софија и Карло продолжило да живее во уметноста, но преку различни патишта.
Се посочува на тешкотиите низ кои Лорен поминала пред да ги добие децата, вклучително и претходни загуби на бремености. За жена која израснала со чувство на нестабилно семејство и отсутен татко, создавањето сопствен дом имало значење што далеку ја надминувало холивудската слава. Можеби токму затоа, кога морала да избира меѓу неограничената можност што ја претставувал Холивуд и животот што го замислувала со Понти, семејството станало пресуден аргумент.
Софија Лорен никогаш не била само една жена
Нејзината долговечност лежи во тоа што публиката низ филмовите гледала повеќе различни Софии. Софија – заводничката. Софија – мајката. Софија – комичарката. Софија – трагичната хероина. Софија – селанката. Софија – дамата. Софија – жената што се смее со целото лице. И Софија – жената што може да ја носи тагата без зборови.
Академијата токму затоа го истакнува нејзиниот лесен премин меѓу големите холивудски продукции и италијанскиот филм. Во текот на кариерата работела со Кери Грант, Кларк Гејбл, Чарлтон Хестон, Грегори Пек, Марлон Брандо, Питер О’Тул и многу други, додека нејзиниот европски идентитет никогаш не исчезнал.
Тоа е можеби вистинското чудо на нејзината кариера. Таа влегла во Холивуд, но Холивуд не успеал да ја претвори во нешто што не била.
Половина век со Карло
Врската меѓу Софија Лорен и Карло Понти траела повеќе од половина век ако се брои од нивното прво запознавање. За тоа време исчезнал светот во кој тие се сретнале. Се сменил филмот. Се смениле Холивуд и Европа. Се смениле претставите за бракот, жената, разводот, семејството и славата.
Нивната врска опстанала до смртта на Понти во 2007. година.
Подоцна Лорен повеќепати зборувала за загубата и за чувството дека Карло продолжува силно да недостига во нејзиниот живот. И текстот што ја поттикна оваа приказна го нагласува токму тоа трајно чувство на отсутност. Не мора тоа да се претвора во романтична легенда за „совршената љубов“. Совршени врски веројатно не постојат. Нивната особено не била едноставна.
Постоела огромна разлика во возраст и професионална моќ на почетокот. Постоел претходниот брак на Понти. Постоеле закони што ја оспорувале нивната заедница. Постоеле други привлечности и животни раскрсници. Постоела светска слава. Но имало и нешто што опстанало низ сето тоа. Избор. Повторуван со години.
Човекот што ја видел пред светот – и жената што станала поголема од неговата визија
Можеби најточно е Карло Понти да не се нарекува ниту „создавач“ на Софија Лорен ниту само човекот што ја открил. Тој ја видел рано. Верувал дека камерата ја сака. Знаел дека во неа има потенцијал. И очигледно бил во право. Но вистинскиот живот на тој потенцијал морала да го создаде самата Софија.
Понти не можел наместо неа да ја одигра Чезира во „Две жени“. Не можел да ја создаде хемијата со Мастројани. Не можел да ѝ го даде актерскиот инстинкт. Не можел да ја натера публиката шест или седум децении подоцна сè уште да го препознава нејзиното лице. Тој бил клучниот човек во нејзината приказна, но легендата ја создала таа.
Софија Лорен – достоинството зад гламурот
Кога денес се гледаат фотографиите од Софија Лорен од педесеттите или шеесеттите години, лесно е да се заборави човекот зад иконата. Таму се совршените фустани. Очите. Држењето. Рим. Кан. Холивуд. Црвените теписи.
Но вистинската причина што Софија Лорен останува интересна не е само изгледот. Тоа е патот. Девојчето кое знаело што е глад. Младата жена на која ѝ сугерирале да го промени лицето. Актерката за која некои можеби очекувале да биде само убавица. Жената што добила Оскар на италијански. Мајката што сакала семејство. И сопругата што по сите холивудски искушенија останала со човекот кој го познавала од времето кога славата сè уште била само далечна можност.
Кога љубовта престанува да биде филмска приказна
Во филмот љубовната приказна најчесто завршува со избор. Во вистинскиот живот изборот е само почеток. Софија Лорен и Карло Понти морале да живеат со последиците од својот избор со децении. Затоа можеби нивната врска и денес предизвикува интерес. Не затоа што била бајка, туку затоа што не била. Таа содржела сè што една долга човечка врска може да носи: зависност и самостојност, разлика и блискост, страст и навика, професионално сојузништво, родителство, правни проблеми, јавен притисок, стареење и конечно загуба.
А во средината на тој долг животен филм стои една многу едноставна вистина што самата Лорен ја формулирала многу години подоцна кога била прашана зошто не избрала поинаков пат: нејзиниот живот бил со Карло.
Можеби токму таму се среќаваат жената и легендата. Светот ја доби Софија Лорен. Карло Понти ја познаваше Софија. А времето покажа дека во една од најголемите филмски ѕвезди на XX век имало многу повеќе од убаво лице што камерата го сакала.
Имало жена доволно силна да не дозволи ниту славата, ниту Холивуд, ниту туѓите стандарди да ѝ кажат која треба да биде.
