Кога велам урбан мобилијар, не мислам само на клупа или корпа за отпадоци. Мислам на личната карта на еден град. На неговиот ракопис. На она што ти го кажува кој е, уште пред да го запознаеш.
Изразот можеби е релативно нов во нашата јавна комуникација, но суштината не е. Со него означуваме важно, односно главно обележје или симбол на еден град или на дел од него. Најчесто не еден, туку повеќе симболи. И токму преку нив жителите и посетителите доаѓаат во директен контакт со просторот – парк, јавна површина, улица, пешачка зона, зелена површина околу јавни и деловни објекти.
Тие симболи можат да бидат сведени на клупи, корпи за отпадоци, киосци, осветлување, огласни паноа, автобуски стојалишта. Но во светските метрополи, покрај нив, сè поважни се делата од street art – уличната уметност која станува дел од идентитетот, а не само украс. Сето тоа придонесува за потврда и афирмација на идентитетот на градот во целина или на негов дел – општина, кварт, па дури и една единствена улица.
Урбаниот мебел како систем, не како случајност
„Сведениот“ урбан мобилијар, ако сакаме да бидеме прецизни, е мебел за надворешна употреба, наменет за уредување и опремување на отворени простори. Но тука има една важна работа што често ја забораваме – тој мора да претставува целина во градскиот амбиент. Да има препознатливи елементи и на столбовите за јавно осветлување, и на клупите, и на јавните тоалети, и на киосците, и на корпите за отпадоци, и на рекламните паноа, и на јарболите, и на сталаците за велосипеди, и на автобуските стојалишта.
Станува збор за мошне широко значење на овој архитектонско-урбанистички поим. Освен јавниот карактер, тој содржи главно подвижни, променливи, утилитарни предмети на улиците и другите простори. Затоа урбаниот мобилијар не е декорација – тој е функционален систем што треба да работи.
Неговата природна функција е интернационална и општа. Клупата е клупа насекаде. Корпата е корпа. Но сепак постојат изразити специфики што произлегуваат од поднебјето, регионот и луѓето. Во некои европски земји, на пример, традиционалните улични тоалети за мажи, каде што на корисникот му се гледаат стопалата и лицето, се сосема нормална појава. Кај нас, сосема извесно, би предизвикале бура од смеа и коментари. Контекстот секогаш победува над универзалноста.
Мал урбанизам – голема одговорност
Поимот „мал урбанизам“ ги означува односите помеѓу урбаниот мобилијар, околната природа и архитектурата на мали, лесно согледливи градски простори. Тоа се оние места што ги користиме секој ден – градскиот дневен престој. Просторот каде што се собираат луѓето, се одмораат, се среќаваат, разговараат. Просторот каде што, едноставно, треба да се чувствуваат пријатно.
Но реалноста често е поинаква. Тие простори неретко се развиваат следејќи ги општите општествени процеси, без нагласен професионален поттик, без идеи за континуирани решенија, без јасен концепт. Понекогаш и под политички притисоци. Наместо систем, добиваме импровизација. Наместо идентитет – фрагменти.
Бидејќи урбаниот мобилијар е изложен на абење, временски услови, смог и механички оштетувања, тој вообичаено се изработува од висококвалитетни материјали – inox, алуминиум, дрво како ариш и ироко, калено стакло, разни композити. Не е тоа прашање само на естетика, туку и на одржливост. Денес, кога концептот на одржлив развој е глобална рамка што ги води урбаните политики, изборот на материјали и долгорочноста на решенијата стануваат суштински.
Градови што го штитат својот лик
Медитеранските градови својот идентитет главно го градат врз богато културно и природно наследство – напластената историја. Во нив главна грижа е заштитата и истакнувањето на вредностите на наследените амбиенти. Доволно е да се прошетате низ Венеција, да поминете низ старото јадро на Дубровник или да го почувствувате камениот ритам на Сплит. Таму урбаниот мобилијар не е агресивен. Тој е тивок сојузник на историјата.
Постојат и градови што својот идентитет го изградиле врз концептот на реклами – како Лас Вегас или делови од Токио. Таму светлечките пораки се дел од спектаклот. Но постојат и градови во кои рекламите не се доминантни во амбиентот, туку се секундарен слој. Во Љубљана, на пример, во централната градска зона не е дозволено поставување билборди – не само поради заштита на амбиентот, туку и како порака дека јавниот интерес е поважен од комерцијалниот.
Брзината ја менува перцепцијата
Кога се во прашање рекламите, важно е да се прави разлика помеѓу пешачките зони и автомобилските комуникации. Просечната брзина на движење на пешакот е околу 5-6 км на час. Со таква брзина, моќта на забележување е значително поголема. Имаме време да гледаме, да читаме, да забележиме детали.
Кога се движиме со автомобил со 40 км на час или повеќе, перцепцијата се стеснува. Затоа не е случајно што билбордите и светлечките реклами се поставуваат покрај сообраќајници со поголеми брзини. Пешачките зони, пак, оставаат простор за посуптилно уредување на амбиентот. За тишина. За мера.
Визуелен хаос и недостиг од стратегија
Критиките кон нашите градови не се без основа. Евидентно е непостоењето на јасна развојна програма за доследна, функционална и естетска примена на урбаниот мобилијар. Тоа важи и за големите и за малите градски средини.
Во Скопје, на пример, сè уште тешко може да се направи разлика помеѓу одделните општини и „заедничката“ слика на градот. Рекламите и урбаната опрема создаваат визуелен хаос. Фасадите на објектите не се доминантен елемент на улицата, туку кулиса на која се прикачени мноштво информации – рекламни табли, тенди, решетки, броеви, клима уреди.
Билбордите се посебна приказна. Тие се отелотворен продукт на outdoor маркетингот, присутен на Запад со децении. Теоретичарите на маркетингот се согласуваат дека билбордот е една од најмоќните пропагандни појави во историјата на рекламирањето. Ефектот на рекламата се подразбира. Но кога во битката за што позабележително место ќе се отстапи од урбаниот контекст, тогаш се создава отпор. А тогаш рекламата станува контрапродуктивна.
На крајот, прашањето не е дали ни треба урбан мобилијар. Прашањето е каков ни треба. И дали сме подготвени да го гледаме како стратегија, а не како случајна збирка предмети. Зашто градот не е само простор. Тој е порака.
