Околу 11.727 деца на возраст од 12 до 17 години кои користат Интернет во Македонија доживеале најмалку една форма на сексуална експлоатација и злоупотреба со помош на технологија во текот на една година. Тоа е 9,4% од оваа возрасна група, според податоците вклучени во новиот глобален извештај на УНИЦЕФ „Низ детските очи: Како дигиталните технологии овозможуваат сексуална злоупотреба на деца“.
Бројката е нешто попрецизна од проценката објавена во националниот извештај на УНИЦЕФ на 26. август, каде што се наведува дека станува збор за околу 12.000 деца, односно приближно секое десетто дете што користи интернет. Разликата не означува ново истражување или промена на состојбата: во глобалната анализа дел од показателите се усогласени за споредба меѓу земјите, поради што можат малку да се разликуваат од националните податоци.
Проблемот не почнува секогаш со непознат човек на Интернет
Највознемирувачкиот наод можеби не е само во големината на бројката, туку во тоа што таа ја руши една од најупорните претстави за опасностите на Интернет – дека заканата главно доаѓа од анонимни и непознати лица.
Националното истражување покажува дека речиси 4 од 5 деца изложени на ваква злоупотреба го познавале лицето што ја извршило. Станувало збор за партнери или поранешни партнери, лица кон кои детето чувствувало симпатии, членови на семејството, пријатели или други познаници. Повеќе од половина од сторителите биле полнолетни лица. Со други зборови, дигиталната технологија често не создава сосема нова опасност – таа може да стане средство преку кое постоечки однос на доверба се претвора во средство за притисок, контрола или злоупотреба.
И глобалната слика оди во иста насока. Во 21 земја опфатена со истражувањето, 57% од случаите вклучувале лице кое детето веќе го познавало. Истовремено, 38% од децата првпат го сретнале сторителот на Интернет. Тоа покажува дека границата меѓу „онлајн“ и „реалниот“ живот одамна не е толку јасна како што понекогаш сакаме да веруваме.
Социјалните мрежи се дел од секојдневието – и од ризикот
Глобалните податоци на УНИЦЕФ покажуваат дека речиси 60 отсто од регистрираните искуства со ваква злоупотреба биле поврзани со големите социјални мрежи и комуникациски платформи, а 14% со онлајн-игри. Не станува збор за некакви скриени делови од интернетот, туку за дигиталните простори во кои децата секојдневно разговараат, се забавуваат, учат и одржуваат пријателства.
Во 21 земја се проценува дека околу 20 милиони деца на возраст од 12 до 17 години – речиси секое петто дете меѓу испитаните корисници на интернет – доживеале најмалку една форма на сексуална експлоатација или злоупотреба овозможена од технологијата во период од една година. Повеќе од 15 милиони биле изложени на несакана сексуална содржина, од девет милиони било побарано против својата волја да водат сексуални разговори или да испратат сексуални фотографии, а фотографии од околу четири милиони деца биле споделени без нивна согласност.
Технологијата внесува и нови форми на ризик. Меѓу појавите што ги следи истражувањето се лажни сексуализирани фотографии создадени со вештачка интелигенција, закани дека интимен материјал ќе биде објавен, сексуално изнудување, барања за сексуална содржина и понуди на пари или подароци во замена за таква содржина или средби. Проблемот, затоа, веќе не може да се сведе на советот децата едноставно „да внимаваат што објавуваат“.
Децата зборуваат – но системот ретко слуша
Во Македонија постои уште еден податок што заслужува особено внимание. Според националните наоди, 88% од децата кои доживеале ваква експлоатација или злоупотреба му кажале некому што им се случило. Најчесто се доверувале на луѓе од својата непосредна околина. Сепак, помалку од еден отсто од случаите стигнале до формалните механизми за помош – полиција, социјални служби или специјализирани линии за поддршка.
Токму тука е една од најважните пораки на истражувањето. Ако детето зборува, а случајот сепак не стигнува до систем што може да го заштити, проблемот не е само во недоволната дигитална писменост. Станува збор и за довербата во институциите, разбирливоста на постапките за пријавување, стравот од осуда и срамот што сè уште премногу често се префрла врз оној што бил злоупотребен.
Последиците не завршуваат кога ќе биде избришана порака, профил или фотографија. УНИЦЕФ во националните наоди за Македонија наведува силна поврзаност меѓу изложеноста на ваква злоупотреба и сериозни проблеми со менталната благосостојба. Во глобалната анализа, децата со такво искуство многу почесто пријавувале самоповредување, самоубиствени мисли или однесување и повисоки нивоа на анксиозност. Тоа е поврзаност утврдена во истражувањето и не треба да се толкува како доказ дека секој поединечен случај нужно ќе доведе до такви последици.
Заштитата не може да биде обврска само на детето
Во препораките на УНИЦЕФ тежиштето намерно се поместува од прашањето „што треба да направи детето“ кон одговорноста на возрасните, институциите и технолошките компании. Организацијата бара платформите да бидат побезбедни уште со самиот дизајн, со посилна заштита на приватноста, ограничување на несакани контакти од возрасни, побезбедни системи за препораки и подобри механизми за откривање и пријавување злоупотреба.
Истовремено се бараат закони што ќе ги следат новите форми на сексуално изнудување и материјалите создадени со вештачка интелигенција, подобро координирани служби и системи за пријавување на кои децата навистина ќе можат да им веруваат. Националните наоди од „Спречување на штетата“ се засноваат на првите национално репрезентативни докази од ваков вид во Македонија и укажуваат дека прашањето мора да се третира како проблем на детска заштита, а не само како проблем на користење интернет.
За дете или семејство што се соочува со ваква ситуација, УНИЦЕФ упатува кон социјалните служби, училиштата, полицијата и специјализираните служби за поддршка. Во информациите објавени со националниот извештај се наведуваат и Националната мрежа против насилство, МЕЃАШИ и полицијата на бројот 192.
Бројката од 11.727 деца е доволно голема за да не може да се сведе на „опасностите на интернет“ како општа фраза. Таа зборува за односи на доверба, за платформи што го обликуваат секојдневието, за механизми што децата ретко ги користат и за одговорност што мора да биде поделена меѓу семејството, училиштето, институциите и компаниите што ги создаваат дигиталните простори во кои растат младите.
