Новата учебна 2026/2027 година во Македонија почнува утре, 1. септември, за околу 238.000 ученици во основното и средното образование. Во клупите првпат ќе седнат 14.952 првачиња, учебниците се испорачани до училиштата, а наставата за најголемиот дел од учениците ќе трае до 10. јуни 2027. година.
Почетокот на оваа учебна година, сепак, носи и бројки што кажуваат нешто повеќе од вообичаената слика на полни училишни дворови. Во системот ќе има 433 паралелки помалку, 26 подрачни училишта привремено нема да работат поради недостиг од ученици, а вкупно 148 училишни објекти низ земјата во моментов се празни. Тоа е можеби највидливата слика на демографскиот притисок врз образованието – проблем што веќе директно ја менува училишната мрежа.
238.000 ученици, меѓу нив 14.952 првачиња
Според податоците што министерката за образование и наука Весна Јаневска ги соопшти на прес-конференција, учебната година ја започнуваат околу 174.000 основци и 64.000 средношколци. Од нив, 14.952 деца за првпат влегуваат во прво одделение.
Наставата ќе трае до 10. јуни, додека за матурантите редовната настава завршува на 17. мај. Министерството наведува дека училиштата навреме ги добиле потребните учебници и дека годинава се набавени околу 622.000 примероци. Целосно нови учебници во полн тираж се обезбедени за прво, второ и трето одделение, како и за осмо одделение и за втора година во гимназиското образование.
Токму осмо одделение и втора година гимназија се меѓу сегментите во кои од оваа учебна година се применуваат нови наставни програми. Програмите за осмо одделение се веќе објавени од Бирото за развој на образованието, како дел од продолжувањето на реформите во наставните содржини.
433 паралелки помалку – спојување таму каде што има малку ученици
Најголемата структурна промена е намалувањето на бројот на паралелките. Во учебната 2026/2027 година ќе има 433 паралелки помалку – 222 во основното и 211 во средното образование. Министерството го опишува процесот како оптимизација: малите паралелки се спојуваат меѓусебно или се приклучуваат кон поголеми.
Образложението е дека со години во одделни училишта опстојувале паралелки со само неколку ученици од иста возраст. Според Јаневска, обединувањето треба да овозможи поголема социјализација и подобри услови за работа, а поради реорганизацијата не е отпуштен ниту еден редовно вработен наставник. Дел од наставниците за кои се намалува непосредната настава треба да бидат прераспределени во други форми на работа во училиштата.
Оваа промена е административен одговор на многу подлабок процес: бројот на ученици се намалува, а образовната инфраструктура останува распоредена според демографска карта создадена во поинакво време.
148 празни училишни објекти не значат 148 нови затворања
Токму тука е потребно важно разграничување. Бројката од 148 не се однесува на училишта што се затвораат од 1. септември оваа година. Според податоците изнесени на прес-конференцијата, од септември привремено нема да работат 26 подрачни училишта затоа што немаат запишани ученици, додека 148 е вкупниот број празни училишни објекти во Македонија, претежно во руралните средини.
Таа бројка е важна затоа што покажува дека прашањето веќе не е само колку ученици има во една паралелка, туку што се случува со целата училишна мрежа во средини од кои населението се намалува или се иселува. Образовниот систем постепено се приспособува на таа реалност, а последиците се чувствуваат и врз организацијата на наставата, превозот на учениците и распределбата на наставниот кадар.
Рекордни 1.524 образовни асистенти
Од друга страна, системот влегува во новата година со досега најголем број образовни асистенти за учениците со посебни образовни потреби. Ангажирани се 1.358 асистенти во основното и 166 во средното образование, односно вкупно 1.524.
За учениците кои подолго време се на болничко или домашно лекување останува можноста да се приклучат онлајн на наставата во својата паралелка или наставникот индивидуално да работи со нив. Тоа е дел од обидот пристапот до образованието да не зависи исклучиво од физичкото присуство во училишната зграда.
Едносменска настава во 620 училишни објекти
Од вкупно 1.023 училишни објекти во основното и средното образование, во 620 ќе се реализира едносменска настава. Министерството и Владата го поддржуваат моделот со образложение дека учениците така можат подобро да го организираат училишниот ден, да поминуваат повеќе време во заеднички активности и наставата да биде поконцентрирана во еден дел од денот.
Во тек е проширување на капацитетите на 14 училишта во Центар, Карпош, Аеродром, Ѓорче Петров, Бутел, Илинден, Гази Баба и Градско, а најавен е и почеток на уште 15 проекти. Завршени се реконструкции во дваесетина училишни објекти и спортски сали, а се градат и четири нови спортски сали.
Така 1. септември годинава носи две паралелни слики на македонското образование. Во едната има нови учебници, повеќе образовни асистенти, нови наставни програми и инвестиции во училишните објекти. Во другата има 433 паралелки помалку и десетици училишта без ученици. Првата зборува за тоа како системот се менува; втората – за тоа за колку деца тој систем ќе треба да постои во годините што доаѓаат.
