Кога една култура долго живее без сопствена развиена печатарска инфраструктура, книгата не е само книга. Таа е настан. Печатницата не е само занаетчиска работилница, туку место од кое зборот може да излезе од тесниот круг на ракописот, црквата и училиштето и да стигне до поширок круг луѓе. Во таков историски миг се појавува Теодосиј Синаитски – човек за чиј живот денес немаме онолку сигурни податоци колку што би сакале, но чие дело останува јасно врежано во историјата на македонската писменост, просвета и печатарство.
Се смета дека е роден во Дојран кон крајот на XVIII век, приближно меѓу 1780. и 1790. година. Според податоците што ги разгледува и Блаже Конески, неговото световно име било Теохар. Учел во Цариград, бил свештеник, а по замонашувањето извесно време престојувал на Синај, од каде што го добил името Синаитски. Подоцна станал архимандрит. Во изданијата на делата на Блаже Конески се укажува дека за животот на Теодосиј нема доволно сигурни податоци за да се реконструира секој негов чекор. Тоа е важна претпазливост: Синаитски припаѓа на оние личности од XIX век чиј лик го составуваме од зачуваните книги, сведоштва и подоцнежните истражувања.
Но токму таму каде што биографијата станува помалку јасна, делото станува повидливо.
Солун и идејата дека книгата треба да стигне до народот
Во 1831 година Теодосиј веќе се наоѓал во Солун, каде што служел во црквата „Свети Мина“. Градот во тоа време бил големо трговско и културно средиште во кое се сретнувале различни јазици, верски заедници и образовни влијанија. За човек што ја разбирал силата на книгата, Солун нудел простор од кој можело да започне нешто поголемо.
Во првата половина на XIX век потребата од книги разбирливи за поширокото население станувала сè поизразена. Училиштата барале учебни помагала, свештениците книги за богослужбена и просветна работа, а новата просветителска мисла постепено го отворала прашањето на кој јазик треба да му се зборува на читателот.
Теодосиј Синаитски го препознал токму тој простор меѓу книжевноста и човекот за кого таа била наменета.
Печатница која станала културен настан
Околу 1838. година во Солун почнала да работи неговата печатница со кирилски букви. Таа станала едно од најзначајните рани средишта на печатарската дејност поврзана со Македонија. Меѓу изданијата што се врзуваат со нејзината работа се „Началное учение со молитви утренија“, „Краткое описание двадесјат монастиреј…“, „Служение еврејско…“, „Утешение грешним“ од Кирил Пејчиновиќ и „Книга за научение трих јазиков“.
Податоците за Синаитски во македонската книжевноисториска традиција го поставуваат меѓу најзначајните пионери на печатарството во овој период. Неговата работа не треба да се мери само според бројот на отпечатени наслови. Поважна е промената што ја носи: книгата можела да се умножува, да патува и да влезе во училишта, цркви и домови каде што претходно ракописот бил редок и тешко достапен.
Историјата на печатницата не била мирна. Таа била погодена од пожар, но била обновена, а во обновувањето значајна била и помошта од Кирил Пејчиновиќ. Тука се среќаваат две фигури на македонската просветителска традиција: едниот имал текст што требало да стигне до читателите, другиот имал средство со кое тој текст можел да добие поширок јавен живот.
Во 1840. година во обновената печатница било отпечатено „Утешение грешним“ од Кирил Пејчиновиќ. Книгата е важна и поради уште еден детаљ – предговорот што го напишал самиот Теодосиј Синаитски.
Народниот говор како пат до читателот
Предговорот кон „Утешение грешним“ е краток текст, но во него се открива суштината на просветителскиот поглед на Синаитски. Тој не настапува само како печатар кој ја претставува книгата што излегува од неговата работилница. Во неговите зборови се препознава став дека книгата има смисла кога може да биде разбрана од луѓето на кои им се обраќа.
Народниот говор за него не бил јазик недостоен за печатена книга. Напротив, неговата вредност била токму во непосредноста. Институтот за македонска литература го издвојува Теодосиј Синаитски како автор и просветител чиј предговор го потврдува значењето на народниот јазик во книжевната и просветната дејност.
Тоа прашање денес може да изгледа само јазично, но во XIX век било многу пошироко. Прашањето „на кој јазик ќе пишуваме?“ во исто време значело и „за кого ја создаваме книгата?“. Ако текстот останува недостапен за луѓето, тогаш и неговата просветителска сила останува ограничена. Теодосиј Синаитски ја разбирал оваа едноставна, а историски далекусежна врска.
Кога печатениот збор почнува да патува
Токму тука е најсилната димензија на неговото дело. Печатницата не била важна единствено затоа што произведувала книги. Таа ја менувала насоката по која знаењето се движело. Ракописот можел да остане кај еден човек, во една црква или во еден манастир. Печатената книга можела да патува. Можела да стигне до учител, свештеник, ученик, трговец или семејство далеку од местото каде што била создадена.
Со секој нов примерок јазикот станувал повидлив, а заедницата што го употребувала добивала уште еден простор во кој можела да се препознае. Затоа Теодосиј Синаитски треба да го гледаме и надвор од тесната рамка на неговата биографија. Тој е дел од пошироката промена што во XIX век ја зафаќа Македонија – преминот од ракописна кон печатена култура, од ограничена писменост кон поширока просвета и од книжевен израз оддалечен од секојдневниот говор кон сè посилно присуство на народниот јазик.
Неговото влијание не завршило со книгите отпечатени во Солун. Во историјата на македонското печатарство се бележат и врските меѓу Синаитски и подоцнежните домашни печатарски иницијативи. Така, меѓу другото, Даскал Камче се поврзува со идејата за отворање печатница во Ваташа токму преку контактите со Теодосиј Синаитски.
Наследство поголемо од една печатница
Солунската печатница не работела долго. Нејзината историја била обележана со пожари, прекини и материјална несигурност, а последните познати изданија се од почетокот на четириесеттите години на XIX век. По уништувањето на печатницата Теодосиј се вратил во Дојран, каде што починал околу 1843. година. И околу точната година и околностите на неговата смрт во литературата постојат различни податоци, поради што неговата биографија бара внимателно читање на изворите. Дел од книжевноисториските податоци за него и за печатарската дејност може да се проследат и во дигиталната библиотека „Растко Македонија“.
Сепак, суштината на неговото наследство не зависи од тоа дали денес можеме да ја реконструираме секоја година од неговиот живот.
Теодосиј Синаитски припаѓа на генерацијата што разбрала дека просветата не се создава само со големи идеи. Потребни се букви, хартија, печатарска преса, средства, знаење и упорност повторно да се започне кога создаденото ќе биде уништено. Во неговата приказна токму тоа е највпечатливо: идејата дека народот треба да чита на јазик што го разбира добила материјална форма.
Станала книга.
А книгата, еднаш отпечатена, повеќе не му припаѓа само на печатарот. Таа почнува да патува низ времето – а во случајот на Теодосиј Синаитски, тоа патување трае речиси два века.
