Секоја епоха си ја замислува иднината според машините што во тој миг ги има пред себе. Луѓето од почетокот на 20. век ја гледале како огромна фабрика, како град од челик, лифтови и подвижни ленти. Подоцна иднината добила компјутерски екрани, вселенски бродови и андроиди. Денес таа е потивка: алгоритам што предлага одлука, правосмукалка што сама се движи низ собата, робот што прегледува постројка, машина што учи да фати непознат предмет или рој мали уреди што заеднички истражуваат простор во кој човекот тешко би преживеал.
Технолошкиот развој повеќе не се мери само со тоа колку брзо работи машината. Поважното прашање е колку од нашето движење, проценување, избирање и одлучување сме подготвени да ѝ го довериме. Токму тука се спојуваат аниматите, роботите и вештачката интелигенција: во преминот од машина што извршува наредба кон систем што го набљудува светот, се приспособува и дејствува во него.
Од „робота“ до робот – иднината прво влегла во книжевноста
Често се повторува дека зборот „робот“ го измислил големиот чешки писател и сатиричар Карел Чапек. Попрецизната приказна е поинтересна. Зборот му го предложил неговиот брат, сликарот и писател Јозеф Чапек, а Карел го вовел во светската култура преку драмата R.U.R. – Rossum’s Universal Robots, објавена во 1920. година. Чешкиот збор robota означувал тешка, присилна или зависна работа, а токму ова потекло е потврдено и во архивата посветена на животот и делото на Карел Чапек.
Значи, зборот не бил роден од восхит кон металот, моторите и автоматизацијата. Во неговото јадро стоела работата без слобода. Роботот уште со своето име носел општествено прашање: што се случува кога едно суштество се создава само за да произведува, да служи и да се троши?
И роботите во R.U.R. не биле лимените човечиња што подоцна ќе ги населат филмот и популарната култура. Тие биле вештачки произведени биолошки работници, создадени да бидат поефикасни од човекот и ослободени од она што нивните творци го сметале за непотребен товар – чувствата, двоумењето, болката и сопствената волја. Чапек ја препознал суштинската опасност уште пред електрониката да може да ја оствари неговата метафора: човекот најлесно ја губи контролата врз сопствениот изум кога прво ќе го сведе живото суштество на функција.
Од оваа гледна точка историјата на роботот е продолжение на историјата на машината. Како што е објаснето и во текстот за првиот компјутер и машинското пресметување, човекот постепено ги изнесувал сопствените способности надвор од телото: силата ја пренел на моторот, повторувањето на автоматот, пресметувањето на компјутерот, а денес дел од препознавањето и проценувањето ги пренесува на вештачката интелигенција.
Аниматите – кога машината почна да учи од животното
Аниматите се една од најинтересните врски меѓу биологијата, роботиката и вештачката интелигенција. Поимот не означува само мал електронски робот што личи на животно. Во поширока научна смисла, анимат е вештачко животно – физички робот или компјутерски симулирано суштество чија градба и однесување се инспирирани од биолошките организми. Таква дефиниција дава и научниот преглед на поимот анимат.
Терминот почнал да се употребува во истражувачки контекст во 80-тите години на минатиот век, особено во работата на Стјуарт Вилсон, кој зборувал за „вештачко животно“. Целта не била веднаш да се создаде машина што мисли како човек. Истражувачите тргнале од поскромна, но поплодна идеја: прво да се разбере како едноставно суштество забележува промена, избегнува пречка, бара храна, памети патека и го приспособува однесувањето кон средината.
Таа логика силно ја развил Родни Брукс од Масачусетскиот институт за технологија. Наместо роботот да гради огромна внатрешна карта на светот и потоа долго да пресметува што треба да направи, неговата архитектура на однесување ги поврзувала сензорите со непосредни дејства. Еден слој избегнува пречки, друг се движи, трет истражува. Нема еден мал „директор“ што управува со сè. Од неколку едноставни реакции се појавува посложено однесување.
Природата одамна го усовршила овој модел. Мравката нема план за целиот мравјалник, пчелата не ја проектира геометријата на кошницата, а термитот не располага со архитектонски цртеж. Секоја единка следи ограничен број сигнали и правила, додека сложеноста произлегува од нивното заедничко дејствување. Раните анимати, понекогаш управувани со само неколку микропроцесорски „неврони“, покажале дека интелигентното однесување не мора секогаш да започне со голем централен ум. Понекогаш започнува со тело, средина и способност за реакција.
Оттука произлегла и идејата за роботски роеви. Наместо да се испрати една огромна, скапа и незаменлива машина, може да се испратат стотици мали единици. Тие можат да се распоредат по теренот, да мерат, копаат, пренесуваат, набљудуваат и да се координираат. Ако една се расипе, системот не запира. Работата ја продолжуваат останатите.
Од роботската правосмукалка до машината што го разбира просторот
Роботската правосмукалка Roomba беше еден од уредите што го симнаа роботот од филмското платно и го внесоа во дневната соба. Таа не изгледа како човек и не води философски разговори. Сепак, има сензори, се движи низ простор, препознава пречки и самостојно извршува задача. Нејзиното значење не е во спектакуларноста, туку во нормализацијата: роботот стана домашен предмет.
Во индустријата таа промена е уште повидлива. Според податоците на Меѓународната федерација за роботика, во 2024. година во фабриките низ светот биле инсталирани околу 542.000 индустриски роботи, повеќе од двојно во споредба со една деценија претходно. Роботите заваруваат, сортираат, пакуваат, мерат и пренесуваат, но сè почесто работат и во болници, магацини, земјоделство, логистика, спасувачки операции и инспекција на инфраструктура.
Воените и истражувачките програми долго време ја туркале роботиката кон најопасните средини. Малите далечински управувани возила влегувале во тунели, канализации и урнатини, а роботските единици демонтирале експлозивни направи. Програмата Autonomous Robotic Manipulation на DARPA била насочена кон машини што можат самостојно да фатат и да поместат предмети во неуредена и непредвидлива околина, со човек што дава општа насока наместо да контролира секој зглоб.
Ова е важна граница. Класичниот индустриски робот е извонредно прецизен, но најдобро работи во строго подреден свет. Предметот мора да биде на очекуваното место, лентата да се движи со позната брзина, а луѓето да останат надвор од опасната зона. Современиот робот треба да го поднесе хаосот на реалноста: предмет што се лизнал, врата што е полуотворена, човек што ненадејно ја сменил положбата или алатка што машината никогаш порано не ја видела.
Вештачката интелигенција добива тело
Долги години роботиката и вештачката интелигенција се развиваа како блиски, но различни области. Роботиката се занимаваше со движење, рамнотежа, механика и контрола. Вештачката интелигенција почесто живееше во софтверот – во препознавање слики, пребарување, јазик и пресметување. Денес тие линии повторно се спојуваат.
Новите модели за роботика се обидуваат да поврзат гледање, јазик, просторно расудување и физичко дејство. Системи како Gemini Robotics се развиваат со цел роботот да разбере упатство кажано со секојдневен јазик, да процени каде се наоѓа предметот, да избере начин на фаќање и да ја приспособи постапката кога средината ќе се промени.
Тоа е моментот кога вештачката интелигенција навистина „слегува од екранот“, тема што Panoptikum ја отвора и во текстот за ВИ како физичка сила во светот. Додека чет-ботот може да даде погрешен одговор, роботот може да испушти предмет, да удри во човек, погрешно да прочита инструмент или да донесе дејство со материјални последици. Во физичкиот свет грешката има тежина, брзина и насока.
Токму затоа утрешниот робот нема да биде само „попаметен“. Ќе мора да биде и попредвидлив, проверлив и безбеден. Ќе мора да знае што може да направи, но и кога треба да запре. Од техничка гледна точка тоа е проблем на сензори, модели и контролни системи. Од човечка гледна точка тоа е прашање на одговорност.
Роеви за Месечината, Марс и океаните под мразот
Старата идеја за мали анимати што заеднички испитуваат туѓ свет денес веќе не е чиста фантазија. НАСА развива и тестира различни концепти на роботски роеви, меѓу кои мали ровери што можат да соработуваат без постојани наредби од Земјата и рој минијатурни пливачки роботи наменети за идно истражување на океаните под ледените кори на Европа или Енцелад.
Овие машини не чувствуваат глад, жед, студ, осаменост или страв. Не им е потребна атмосфера за дишење и можат да се испратат таму каде што радијацијата, притисокот или температурата би биле смртоносни за човекот. Нивната предност не е храброста, туку заменливоста и распределеноста.
Сепак, токму тука се гледа разликата меѓу машинската отпорност и човечката смисла. Роботот може да собере примерок, да измери хемиски состав и да испрати снимка. Само човекот може да одлучи зошто тој податок е важен, што значи откритието и дали цената на мисијата е оправдана. Машината го проширува присуството на човекот, но не ја создава целта наместо него.
Уметноста ја препозна мрачната страна пред инженерите
Роботите никогаш не биле само технички предмети. Од драмата на Чапек до денешните интерактивни инсталации тие служат како огледало во кое човекот го гледа сопствениот однос кон трудот, телото, свеста и моќта.
Во „Метрополис“ на Фриц Ланг машинското тело станува средство за измама и контрола. Во приказните за Франкенштајн создаденото суштество му се враќа на својот творец како морално обвинение. „Blade Runner“ прашува дали вештачкото суштество што се плаши од смртта е помалку живо од човекот. „Ѕвездени патеки“ и „Војни на ѕвездите“ ги претворија роботите и андроидите во културни ликови преку кои се испитуваат лојалноста, идентитетот, правото на избор и границите на личноста.
Современата уметност продолжи таму каде што филмот застана. Во црно-белиот нем филм „In the Shadow of the Maggot“ германскиот уметник Јон Бок ја оживува франкенштајновската приказна за создавањето, љубовта и одмаздата. Интерактивната инсталација „V.O.C.A.L.“ на Сибиле Хауерт и Даниел Рајхмут го става посетителот пред машина што поставува прашања за свеста, знаењето и чувствувањето, а потоа проценува колку одговорите звучат човечки.
Во ваквите дела роботот не е реквизит од иднината. Тој е испитувач. Нè присилува да објасниме што точно подразбираме под свест, емпатија, слобода и душа, зборови што лесно ги употребуваме сè додека не треба да кажеме по што навистина се препознаваат.
Препознаеното утре нема да го избере машината
Во јавната расправа често ни се нудат две чаши: едната половина полна со ветувања, другата половина празна од страв. Во првата роботите нè ослободуваат од опасна, валкана и монотона работа, им помагаат на лицата со попреченост, спасуваат луѓе и отвораат нови патишта во науката. Во втората ја намалуваат вредноста на трудот, ја концентрираат моќта, го претвораат надзорот во секојдневие и ја оддалечуваат одговорноста од оној што ја донел одлуката.
Реалноста не е прашање на оптимистички или песимистички карактер. Истата роботска рака може да составува протеза и оружје. Истиот систем за препознавање може да пронајде исчезнат човек или да изгради инфраструктура за масовен надзор. Истиот алгоритам може да му помогне на лекарот или да претвори човечка судбина во непрегледна автоматска оценка.
Затоа роботизацијата е промена на човековиот свет, а не натпревар меѓу човекот и машината. Машината нема сопствена економска политика, идеологија или морална намера. Тие ѝ ги дава системот што ја финансира, програмира, поседува и распоредува.
Европскиот акт за вештачка интелигенција е обид оваа моќ да се внесе во правна рамка според степенот на ризик. Голем дел од неговите правила почнуваат да се применуваат од 2. август 2026. година, со посебни рокови за одредени високоризични системи. Но законот сам по себе нема да одговори на сите прашања. Тој може да бара документација, транспарентност и човечки надзор. Не може да создаде општество што знае кои одлуки никогаш не смее целосно да ги препушти.
Во расказот „Соништата на роботот“ на Исак Асимов машината почнува да сонува. Вознемирувачкото во таа слика не е можноста роботот да стане сличен на човекот. Повознемирувачка е можноста човекот, опседнат со ефикасноста, да почне да личи на сопствената машина: да извршува без да прашува, да проценува без сочувство и да ја нарекува неизбежност секоја одлука од која некој има корист.
Утрешнината веќе се препознава. Таа е во аниматот кој учи да избегне пречка, во роботската рака која избира како да фати предмет, во ројот кој истражува далечен свет и во алгоритмот кој предлага што треба да направиме. Она што сè уште не е решено е човечкиот дел од иднината: кој ја поставува целта, кој ја носи одговорноста и кој има право да каже дека нешто што може да се автоматизира сепак не треба да биде препуштено на машината.
