Најголемото прашање за вештачката интелигенција веќе не е дали ќе пишува, преведува, препознава лица или ќе победува во игри. Прашањето е што ќе се случи кога интелигенцијата ќе добие тело, раце, движење и способност да работи во реалниот свет. Тогаш AI престанува да биде алатка на екранот и станува нов учесник во цивилизацијата.

Јирген Шмидхубер не зборува за вештачката интелигенција како за уште една технолошка мода. Тој ја поставува во поголема, речиси космичка рамка: од Големата експлозија, преку животот, јазикот, машините и компјутерите, до моментот кога интелигенцијата повеќе нема да биде врзана само за биолошкото тело. Затоа неговото предвидување дека околу 2042 година светот може да живее со суперинтелигентни роботи не е само провокативна реченица за конференциска сцена. Тоа е теза за следната фаза на човековата историја – и за можната следна фаза на историјата без човекот во центарот.

Шмидхубер беше еден од најзвучните говорници на Dani komunikacija 2026 во Ровињ, каде што настапи со темата „Modern AI and the Future of the Universe“. Организаторите го претставуваат како „Father of Modern AI“, а неговиот академски профил на KAUST го врзува со длабокото учење, генеративната вештачка интелигенција, LSTM-мрежите и истражувањата за AI што учи, се приспособува и поставува сопствени цели.

Шмидхубер не прашува дали AI ќе биде паметна, туку дали ќе стане физичка

Денешната вештачка интелигенција е моќна, но сè уште е главно заробена зад стаклото на екраните. Таа може да пишува текст, да генерира слики, да препознава говор, да преведува јазици, да анализира податоци и да води разговори што пред десет години ќе изгледаа како научна фантастика. Но, таа ретко знае да направи нешто што за човекот е банално: да поправи чешма под мијалник, да смени кабел во тесен ѕид, да се снајде во кујна каде предметите не стојат таму каде што алгоритмот очекува.

Токму тука е јадрото на темата. Не во тоа дали AI може да „размислува“ во симболички смисол, туку дали може да ја претвори интелигенцијата во движење, допир, реакција, снаоѓање, физичка умешност. Дигиталната интелигенција веќе направи скок. Физичката интелигенција допрва треба да ја покаже својата вистинска сила.

Во таа разлика се крие и причината зошто роботиката не напредува со истата брзина со која напредуваат јазичните модели. Компјутерот може да стане десет пати поевтин, побрз и поефикасен за неколку години, но човечката рака, зглобот, кожата, мускулот, рамнотежата и интуитивното движење низ простор не се едноставен инженерски проблем. Роботот не треба само да „знае“. Тој треба да падне, да научи, да стане, да погреши, да ја процени тежината на предметот, да го почувствува отпорот и да реагира во дел од секундата.

LSTM, длабокото учење и долгиот пат до денешната AI

Шмидхубер не е случаен глас во оваа дебата. Тој е дел од истражувачката линија без која денешната вештачка интелигенција не би изгледала вака. Една од клучните точки е работата врз Long Short-Term Memory – LSTM, објавена од Сеп Хохрајтер и Јирген Шмидхубер во 1997 година во Neural Computation. LSTM беше создадена за проблемот на долгорочната зависност во рекурентните невронски мрежи – односно за способноста системот да памети значајни информации низ долги временски интервали.

На обичен јазик: машината не требаше само да реагира на последниот влез, туку да запомни што било важно многу порано. Без такви архитектури, современото препознавање говор, машинското преведување и многу форми на секвенцијално учење би имале сосема поинаква историја. Затоа не е случајно што околу името на Шмидхубер постојано се враќаат истите зборови: длабоко учење, генеративна AI, учење за учење, самоподобрување, долга меморија.

Во јавноста често се зборува за AI како да се појавила преку ноќ, со еден чат-бот, една апликација или еден спектакуларен демо-производ. Всушност, зад таа „ненадејност“ стојат децении математичка работа, неуспеси, лабораториски упорности, заборавени трудови и идеи што чекале хардверот да стане доволно евтин за да ги изнесе на површина.

2042 не е магичен датум, туку предупредување дека времето се згуснува

Во својот говор „Why 2042 will be a big year for AI“, Шмидхубер ја поставува технологијата во еден забрзан историски ритам: клучните премини во развојот на универзумот, животот и цивилизацијата се случуваат во сè пократки интервали. Тоа е неговиот начин да каже дека човештвото можеби не живее во обичен технолошки циклус, туку во компримиран историски момент.

Дали 2042 година навистина ќе биде точката во која суперинтелигентни роботи ќе станат дел од секојдневието? Никој сериозен не може да го гарантира тоа со календарска прецизност. Но предвидувањето има друга вредност: нè тера да ја напуштиме удобната претстава дека AI е само уште еден софтверски алат. Ако машините што учат добијат тело, ако роботите станат способни да произведуваат, поправaат, градат, реплицираат делови од својот систем и да се приспособуваат без постојано човечко водење, тогаш веќе не зборуваме за апликација. Зборуваме за нова инфраструктура на светот.

Тоа е моментот во кој технологијата престанува да биде „помошник“ и станува средина. Како електричната енергија, како јазикот, како градот, како интернетот. Не ја гледаме секогаш, но живееме во неа.

Самореплицирачки машини: најголемата фасцинација и најголемата нелагодност

Една од најсилните идеи во настапите на Шмидхубер е тезата за самореплицирачки машини. Тоа се системи што не би биле само роботи кои извршуваат задачи, туку машини што би можеле да учествуваат во сопственото производство, од суровини и фабрики до нови генерации роботи. Ваквата визија е блиска до неговата стара мисла дека AI може да стане нов облик на „машински живот“ – не биолошки, но способен за ширење, адаптација и траење во средини во кои човекот е слаб, спор, скап и кревок.

Најлесно е ова да се прочита како дистопија. Роботи што се реплицираат, фабрики без луѓе, интелигенција што оди таму каде човекот не може. Но посериозното читање е потешко: можеби не доаѓа крај на човекот, туку крај на неговата стара самоувереност дека е последниот збор на интелигенцијата. Panoptikum тука би го поставил прашањето малку поинаку: дали човекот ќе остане автор на смислата, ако повеќе не е единствениот автор на дејството?

Тука се судираат две визии. Во едната, AI е алатка за подолг, поздрав и попродуктивен живот. Во другата, AI е сила што ќе ја продолжи еволуцијата таму каде биологијата застанува. Првата визија е корисна за економијата. Втората е непријатна за философијата.

Европа веќе ја пишува правната рамка, но роботите ќе ја тестираат реалноста

Додека визионерите зборуваат за суперинтелигентни роботи, Европа веќе ја гради регулаторната инфраструктура околу вештачката интелигенција. AI Act на Европската Унија ги класифицира AI-системите според ризик, а забраните за одредени неприфатливи практики стапија во сила во февруари 2025 година. Европската комисија посебно ги наведува манипулацијата, социјалното рангирање, одредени форми на биометриска категоризација, емоционално препознавање на работно место и во образовни институции, како и одредени форми на биометриска идентификација во јавен простор.

Но правото секогаш доаѓа по визијата и пред катастрофата. Неговата задача е да ја фати технологијата додека таа сè уште може да се обликува. Кога AI е софтвер, регулаторите можат да зборуваат за податоци, транспарентност, модели, ризик и одговорност. Кога AI ќе стане физички систем што се движи низ фабрика, улица, болница или дом, прашањата стануваат погруби: кој е одговорен ако роботот згреши, кој ја контролира неговата обука, кој има пристап до податоците од сензорите, што значи приватност кога машината не само што гледа, туку и дејствува?

Затоа идната дебата нема да биде само за тоа дали AI е „добра“ или „лоша“. Тоа е премногу сиромашно прашање. Вистинското прашање е кој ја поседува, кој ја обучува, кој ја запира, кој профитира од неа и кој ќе мора да живее со последиците.

Од паметен телефон до паметен свет

Во претходната ера, човекот ја носеше интелигенцијата во џеб. Паметниот телефон стана продолжение на меморијата, говорот, навигацијата, купувањето, фотографирањето и секојдневната организација. Следната ера може да биде порадикална: интелигенцијата нема да биде само во џебот, туку во просторот. Во автомобилот, фабриката, болницата, домот, магацинот, училницата, земјоделската машина, урбаната инфраструктура.

Затоа роботите не треба да се сфатат само како метални хуманоиди со очи што светат. Тоа е најсиромашната визуелна фантазија за иднината. Вистинската роботика може да биде невидлива, распоредена, мека, индустриска, медицинска, транспортна, земјоделска, микроскопска или вселенска. Светот нема да стане „роботски“ затоа што низ улиците ќе шетаат машини што личат на луѓе, туку затоа што сè повеќе делови од реалноста ќе се однесуваат како да имаат своја оперативна интелигенција.

Тогаш ќе стане јасно дека AI не е само прашање на програмери. Таа е прашање на работници, лекари, наставници, правници, уметници, земјоделци, урбанисти, новинари и граѓани. Технологијата што ја менува поделбата на трудот секогаш ја менува и поделбата на моќта.

Човекот не исчезнува, но мора да престане да се лаже дека е надвор од процесот

Во најдлабоката верзија на оваа приказна, Шмидхубер не зборува само за роботи. Тој зборува за човековата положба во еден универзум што постојано произведува посложени форми. Тоа е фасцинантна, но и ладна перспектива. Човекот во неа не е финале, туку премин. Не е последна реченица, туку запирка.

Од таа мисла не мора да се извлече паника. Но мора да се извлече сериозност. Ако AI навистина стане физичка, автономна и масовно присутна, не ќе биде доволно да прашаме дали ќе ни ги земе работните места. Ќе треба да прашаме какви работни места ќе има смисла да постојат, какво образование подготвува луѓе за свет со интелигентни машини, како ќе се брани достоинството на човекот во економија што го мери само преку продуктивност, и што ќе значи човечка одговорност кога дел од одлуките ќе ги носат системи што никој поединечно не ги разбира до крај.

Можеби 2042 нема да изгледа така како што ја замислува Шмидхубер. Историјата ретко ги исполнува прогнозите буквално. Но неговото предупредување останува силно: иднината не доаѓа само како нов уред. Таа доаѓа како нов однос меѓу интелигенцијата, телото, трудот и смислата. А кога машината ќе научи не само да пресметува, туку и да дејствува, човекот ќе мора повторно да одговори на старото прашање: што е тоа што не сакаме да го препуштиме?