Кога зборот станува оружје, а смеата – стратегија
Кога денес ќе кажеме „виц“, најчесто мислиме на нешто кратко, духовито, нешто што треба брзо да нè насмее. Но зад таа наизглед лесна форма стои една сериозна, долга и помалку бунтовна приказна. Вицот не е само шега. Тој е механизам. Мал, но прецизен. И секогаш, барем малку, опасен.
Зборот виц доаѓа од германската традиција, од поимот witz, кој првично значел досетка, остроумност, духовита способност на умот. Во почетокот тоа било поширока интелектуална категорија, не нужно шеговита. Но на преминот кон 19. век значењето се стеснува и се фокусира токму на духовитата досетка, најчесто шеговита, често потсмевачка. Со тоа значење, терминот виц е преземен и во нашата книжевна критика и теорија.
Вицот и граѓанската публика
Во 19. век, особено од 40-тите години, граѓанската публицистика почнува да издава хумористични неделници. Во нив, покрај сатирични раскази и шеговити написи, вицевите постепено стануваат доминантна форма. Кратки, лесни за паметење, преносливи од уста на уста, тие стануваат идеален медиум за коментар на стварноста.
Но тука е клучната разлика. За разлика од хумористичната приказна, каде што тежиштето е во дејствието, во тоа што се случува, кај вицот основното значење го има говорот. Не фактумот, туку диктумот. Не настанот, туку начинот на кој е кажан. Затоа вицот толку често се потпира на игра на зборови, на двосмисленост, на јазичен пресврт.
Неочекуваноста како суштина
Техниката на вицот е едноставна и сурова. Да изненади. Да го одведе слушателот по еден колосек и во последната секунда да го префрли на сосема друг. Таа неочекуваност е неговата основна категорија и токму поради тоа вицот е сроден со комиката, но никогаш сосема идентичен со неа.
Неочекуваноста не е тука заради ефект. Таа е маска. Под неа често се провлекува агресивна содржина, кажана тивко, но прецизно. Затоа вицот речиси секогаш функционира подобро кога се раскажува, отколку кога се чита. Раскажувачот мора да знае каде да го насочи вниманието, кога да направи пауза, кога да го испорача последниот збор.
Агресијата зад смеата
Токму ова го забележал и Sigmund Freud, кој агресивноста ја издвојува како клучна карактеристика на вицот. Според него, вицот е насочен против општествената цензура, против забраните и табуата што отворено не смеат да се кажат. Затоа не е случајно што постојат толку многу еротски и политички вицеви.
Фројдовата анализа на вицот е разработена во неговото дело „Der Witz und seine Beziehung zum Unbewussten“ (1905), каде што вицот се третира како начин на ослободување потисната содржина преку јазикот.
Каде нема цензура, нема ни виц
Ова звучи парадоксално, но е суштински точно. Таму каде што нема општествена цензура, вицот нема против што да се бори. Затоа религиозните вицеви исчезнуваат во заедниците каде што црквата ја изгубила својата општествена власт. Вицот живее од отпорот. Од забраната. Од неможноста нешто да се каже директно.
Во тој контекст, вицот е средство на немоќниот. Како што играта со зборови му овозможува на јазикот да каже повеќе отколку што е дозволено, така и вицот му дозволува на поединецот да удри, а да се насмее. Да критикува, а да не биде казнет. Да каже „не“, но со насмевка.
Кратка форма, силен удар
Вицот може да биде кратка приказна, минијатурен расказ, а понекогаш и само две реченици. Но неговата сила не е во должината, туку во прецизноста. Колку подобро е поставена замката, толку посилен е ефектот. Колку поубаво е насочено вниманието на слушателот, толку понеочекуван е пресвртот.
И токму поради тоа, Фројд со право го издвојува вицот од комиката и од хуморот, иако неговата аргументација не мора целосно да се прифати. Вицот не е само смешен. Тој е функционален. Стратешки.
Теорија што сè уште не е завршена
И покрај сите овие обиди за дефинирање, книжевната теорија на вицот до ден-денешен не е докрај доработена. Можеби токму затоа што вицот постојано бега од рамките. Секогаш е чекор пред анализата. Секогаш на раб.
Два примери, две техники
За илустрација, еве два класични примери.
Првиот се потпира на ефектот на изменети улоги. Жената го води разговорот, ја држи контролата, а пресвртот доаѓа тивко, на крај, кога веќе сме сигурни дека знаеме што се случува.
Вториот пример функционира преку игра на зборови. Судски контекст, сериозна ситуација, и една мала јазична финта што ја руши целата тежина на обвинувањето.
Во двата случаи, смеата доаѓа од моментот кога сфаќаме дека сме биле измамени. И тоа не е случајно.
