Сигурно сте чуле за апсинт. Не само како за пијалок, туку како за легенда што со децении се пренесува со шепот, со полуистини и со оној сладок вкус на забранетото. Апсинтот е силен алкохолен пијалок направен со пелин, анис и други билки, најчесто со висок процент на алкохол, и токму затоа околу него со години се градела репутација поголема од самата течност во чашата. Не е „лек за сѐ“, како што се рекламирал во некои рани приказни од 18 и 19 век, туку пијалок чија историја почнува во допирот меѓу билкарството, аптекарството и европската култура на уживање.
Зелената самовила и една упорна заблуда
Најголемиот мит за апсинтот е дека тој предизвикува халуцинации како некаква течна магија. Токму тука приказната станува повозбудлива од вистината. Пелинот, односно Artemisia absinthium, навистина содржи тујон, но современите научни анализи покажуваат дека и старите и денешните апсинти најчесто немаат нивоа што би ја поддржале славната легенда за „зелена дрога“. Со други зборови, многу од она што со генерации се припишувало на апсинтот денес почесто се објаснува со високиот процент алкохол, со злоупотребата и со историската паника околу боемскиот живот.
Уште поважно, популарната споредба меѓу тујонот и THC често се прераскажува како да е доказ за слично дејство, а не е така едноставно. Регулаторите во Европа и САД не го третираат апсинтот како некаков легален халуциноген, туку строго поставуваат граници за тујон во производите. Во Европската Унија се дозволуваат различни максимални нивоа зависно од видот на пијалокот, а за пијалаци произведени од Artemisia species границата е повисока од често повторуваните „10 мг на литар“ што кружат низ блогови и форуми. Во САД, пак, за ознаката absinthe производот мора да биде практично „thujone-free“, односно под 10 ppm според методологијата што ја признаваат властите. Европската агенција за лекови и TTB тука се многу покорисни од фолклорот.
Како апсинтот стана европска сензација
Во историските извори, апсинтот навистина се поврзува со докторот Пјер Ординер и со раните рецепти што циркулирале во Швајцарија кон крајот на 18 век, но индустриската и комерцијалната експлозија доаѓа со Анри-Луј Перно и со производството што подоцна ќе го врзе пијалокот за Понтарлје во Франција. Од таму апсинтот не останал само во шишето – станал стил, навика, симбол, па дури и социјална поза. Во 19 век особено во Франција, тој се вгнездил во кафулињата, во боемските кругови и во претставата за уметникот како суштество што живее на раб меѓу инспирација и самоуништување. Britannica и Pernod доволно јасно ја следат таа линија – од рецепт, до производство, до мит.
Постојат и историски белешки дека француските војници во Северна Африка добивале алкохолни и билни препарати како дел од тогашните здравствени практики, па токму тука често се сместува и приказната за ширењето на апсинтот меѓу пошироката популација. Но вистинската причина за неговиот подем не е само во војската. Причината е и во времето. Париз, кафулињата, уметниците, кризата на старите морални кодови, желбата човек да биде и виден и изгубен во ист миг. Апсинтот совршено се вклопил во таа сцена.
Уметници, боеми и опасната романтика на пијанството
Со апсинтот најчесто се поврзуваат имиња како Ван Гог, Верлен, Рембо, Тулуз-Лотрек, Пикасо и многу други. Но тука треба да се биде внимателен. Да, апсинтот е дел од иконографијата на европската модерна. Да, се појавува во слики, во мемоари, во биографии и во приказните за париската ноќ. Но не, не можеме со сигурност и леснотија секој нервен слом, секое насилство или секој уметнички блесок да му го припишеме на една зелена чашка. Во случајот со Ван Гог, и самиот Van Gogh Museum зборува за напад на силна конфузија по жестока расправија со Гоген, без да нуди едноставна, сензационалистичка формула во стилот „апсинтот му го пресудил“.
Токму тука апсинтот станува фасцинантен како културен феномен. Не затоа што магично отвора врати кон друга реалност, туку затоа што луѓето сакале да веруваат дека постои пијалок што го прави тоа. Тој станал симбол на ризик, интелектуална поза, уметничка самодеструкција и флерт со границата. Некои во него гледале инспирација, други пропаст, а трети едноставно модерен знак на припадност. Апсинтот, значи, не е само алкохол. Тој е приказна што Европа си ја раскажувала за себе.
Што е апсинт денес
Денес апсинтот е легален во многу држави, но не како неконтролирана мистична супстанција, туку како регулиран алкохолен производ. Останал зелен, останал со својот ритуал, останал доволно егзотичен за да буди љубопитност, но најголемиот дел од неговата „магичност“ денес живее во маркетингот, во поп-културата и во нашата потреба некои пијалаци да ги доживуваме како врата, а не како огледало. А вистината најчесто е многу поприземна: апсинтот е силен пијалок со богата историја, со митологија што одамна ја надраснала хемијата, и со културна тежина што не може да се сведе на обично „да“ или „не“ за халуцинации.
Затоа, кога следен пат ќе чуете дека апсинтот е „ѓаволско искушение“ или „зелената самовила“ што ги водела уметниците до лудило, сетете се дека понекогаш не опива пијалокот најмногу. Најмногу опива приказната што сме решиле да ја веруваме за него.
