Шимпанзото не е само уште едно животно од тропската шума. Тоа е суштество што нè вознемирува токму затоа што не е доволно далеку од нас. Кога го гледаме не гледаме егзотична „дивина“, туку нешто поприсно и понепријатно: поглед во кој има љубопитност, пресметка, страв, приврзаност, гнев, игра, паметење. Во тој поглед човекот не ја гледа само природата. Ја гледа сопствената предисторија.

Затоа приказната за шимпанзото не може да биде само биолошка белешка. Таа е приказна за интелигенцијата пред цивилизацијата, за заедницата пред државата, за насилството пред идеологијата и за нежноста пред моралните системи. Шимпанзото живее таму каде што човекот сака да верува дека одамна се одвоил од животинскиот свет. Но секој нов научен увид нè враќа на истото место: границата не е ѕид, туку тенка, жива линија.

Животно што не се вклопува во нашата удобна поделба

Научно, обичното шимпанзо е Pan troglodytes, голем човеколик мајмун од Африка, близок роднина на човекот. Тоа не значи дека човекот „потекнува од шимпанзо“, како што често се поедноставува, туку дека човекот и шимпанзото имаат заедничка еволутивна историја. Токму затоа шимпанзото е толку важно за разбирање на човековото потекло, тема што природно се надоврзува на прашањата за еволуцијата на човекот и на нашите исчезнати роднини.

Шимпанзото живее во сложени заедници. Во нив има сојузи, ривалства, хиерархии, грижа за младенчињата, учење преку набљудување и пренесување навики од една генерација на друга. Токму ова последново е особено важно. Истражувањата поврзани со наследството на Џејн Гудол покажаа дека шимпанзата не само што користат алатки, туку развиваат и различни локални „култури“ на однесување – начини на хранење, чистење, гнездење, комуникација и социјална игра што не се исти во сите групи.

Тука почнува непријатноста за човекот. Ако културата не е само наша, тогаш што точно е „само човечко“? Јазикот? Симболот? Моралот? Меморијата? Или можеби нашата способност да ги претвораме сите тие нешта во систем, институција, оружје, уметност и вина?

Алатката како мала револуција

Долго време човекот се гордееше со алатката како со доказ за сопствената издвоеност. Тој прави, обликува, планира, менува. Но кога Џејн Гудол во Гомбе забележа дека шимпанзата прават и користат алатки, тоа откритие ја разниша старата самоувереност. Не беше веќе доволно да се каже: човекот е суштество што користи алатки. Шумата веќе го имаше демантирано тоа.

Шимпанзото користи стапче за да извлече термити, крши плодови, учи од постарите, имитира, пробува, греши и повторува. Тоа не е механички инстинкт, туку учење. Не е технологија во човечка смисла, но е почеток на технолошка мисла: предметот станува продолжение на телото. Раката не е само рака. Таа станува посредник меѓу желбата и светот.

Во тоа има нешто длабоко човечко, иако не е човечко во тесна смисла. Шимпанзото не пишува историја, не гради храмови, не измислува држави. Но знае да го употреби светот за да ја зголеми сопствената можност. Тука, во тој мал гест со стапче и термити, се отвора голема еволутивна врата.

Нежност, насилство и непријатната вистина за природата

Најлесно е животните да ги замислуваме како чисти суштества, ослободени од човечката расипаност. Тоа е убава, но неточна утеха. Шимпанзата се способни за нежност, утеха, пријателство, посвојување младенчиња без мајка и долги социјални врски. Истовремено, тие можат да бидат сурови, територијални и насилни. Нивните заедници не се идилична шума на невина природа, туку живи политички простори во кои моќта постојано се проверува.

Ова не значи дека човековото насилство треба да се оправдува со биологија. Напротив. Токму спротивното е поважно: ако во нас има длабоки еволутивни сенки, тогаш цивилизацијата не е украс, туку дисциплина. Човекот не е морален затоа што е одвоен од природата, туку затоа што има можност да се спротивстави на дел од сопствената природа.

Затоа шимпанзото е толку силна тема за Panoptikum. Тоа не е само фауна, туку огледало на човекот во неговата незавршеност. Како и во размислувањата за човековиот мозок и преживувањето на планетата, прашањето не е само колку сме интелигентни, туку што правиме со таа интелигенција.

Шумата како училиште на внимателност

Шимпанзото живее преку сетилата, телото и групата. Тоа ја чита шумата со внимание што современиот човек речиси го изгубил. За него гранката не е декор, звукот не е шум, погледот не е случајност. Сè е сигнал. Сè може да значи опасност, храна, повик, закана, присуство на друг.

Во таа смисла шимпанзото нè потсетува дека интелигенцијата не почнува со апстрактната мисла. Таа почнува со внимателност. Да се биде паметен, пред сè, значи да се биде буден во светот. Човекот, опкружен со екрани, симболи и системи, често ја губи оваа првична будност. Животното не ја губи, зашто неговиот живот зависи од неа.

Оваа линија е блиска и до прашањата за сетилната предност на животните: не како мистификација, туку како потсетник дека природата не молчи, туку ние често не знаеме да ја слушаме.

Исчезнувањето што би било и морален пораз

Денес шимпанзото е загрозено. Меѓународната унија за заштита на природата го третира обичното шимпанзо како загрозен вид, а западното шимпанзо е под уште потежок притисок и е класифицирано како критично загрозено. Главните закани се губењето на живеалиштата, ловот, илегалната трговија, болестите и распарчувањето на шумските екосистеми.

Ова не е само еколошка вест. Тоа е морална проверка. Видот што најмногу личи на нас исчезнува во свет што ние го организиравме според сопствената корист. Ако шимпанзото го снема од дивината, нема да изгубиме само едно животно. Ќе изгубиме жив сведок на нашата еволутивна блискост, жива архива на однесувања што ни помагаат да се разбереме себеси.

Тука човекот не може да се скрие зад незнаење. Знаеме доволно. Знаеме каде живее шимпанзото, знаеме што го уништува, знаеме дека шумите не се неисцрпни, знаеме дека интелигенцијата без одговорност станува само поефикасен облик на грабеж.

Погледот што останува

Шимпанзото нè гледа од другата страна на цивилизацијата. Не како судија зашто тоа не ни суди. Не како симбол зашто тоа не постои за нашите метафори. Тоа нè гледа како живо суштество што сака да преживее, да припаѓа, да јаде, да игра, да доминира, да биде заштитено, да биде со своите.

Токму затоа неговиот поглед е толку тежок. Во него нема човечки јазик, но има нешто што го разбираме пред зборовите. И можеби најголемата лекција на шимпанзото е токму таа: човекот не станува поголем кога се прогласува за над природата, туку кога ќе разбере дека неговата големина зависи од тоа како се однесува кон оние што не можат да му одговорат со неговиот јазик.

Шимпанзото не е наш претходник, ниту наша карикатура. Тоа е наш жив роднина во светот што го делиме. А роднините, дури и кога живеат далеку во шумата, не се бришат без последици.