Македонија: 15 ноември низ историјата
1912 – Роден е Кирил Пенушлиски, еден од основоположниците на македонската фолклористика
На 15. ноември 1912. година во Солун е роден Кирил Пенушлиски, македонски фолклорист, универзитетски професор и истражувач на народното книжевно творештво.
Неговото научно дело претставува еден од темелите врз кои се развивала современата македонска фолклористика. Во своите истражувања Пенушлиски го поставувал народното творештво не само како збир од песни, приказни, преданија и обичаи, туку и како сведоштво за јазичната, културната и историската самосвест на македонскиот народ.
Особено значаен е неговиот придонес во проучувањето и објавувањето на собирачкото наследство на Марко Цепенков и Стефан Верковиќ. Со тоа помогнал голем дел од македонската усна традиција да стане достапен за систематско научно истражување.
Пенушлиски бил и универзитетски професор и ректор. Починал во Скопје на 23. мај 2004. година.
Неговата годишнина отвора пошироко културолошко прашање: како еден народ ја зачувува сопствената историска непрекинатост? Не само преку политичките и државните документи, туку и преку зборовите, песните и приказните што се пренесувале меѓу поколенијата.
Значењето за Македонија: Пенушлиски придонел народното паметење да добие научна обработка и трајно место во македонската културна историја.
1995 – Македонија пристапува кон програмата „Партнерство за мир“
На 15. ноември 1995. година Македонија го потпишала Рамковниот документ за пристапување кон програмата „Партнерство за мир“ на НАТО. Потписник бил тогашниот претседател на Владата, Бранко Црвенковски.
Овој чин претставувал значаен момент во определувањето на безбедносната и надворешнополитичката ориентација на младата независна држава.
Програмата „Партнерство за мир“, започната во 1994. година, била замислена како рамка за практична соработка меѓу НАТО и партнерските држави. Таа овозможувала воена обука, размена на искуства, институционални реформи, соработка во планирањето и приближување кон меѓународните стандарди.
За Македонија, која во првата половина на деведесеттите години се соочувала со последиците од распадот на Југославија, регионалната нестабилност и потребата за меѓународно позиционирање, ова било повеќе од административно пристапување кон една програма.
Станувало збор за политичка одлука со долгорочни безбедносни последици.
Важно е да се разграничи: 15. ноември 1995. година не е датумот на членство на Македонија во НАТО. Тоа е датумот на пристапување кон „Партнерство за мир“. Македонија станала полноправна членка на Алијансата на 27. март 2020. година.
Меѓу овие два датума се протега речиси четврт век исполнет со реформи, дипломатски преговори, регионални предизвици и промени на меѓународната политичка сцена.
Годишнината потсетува дека стратешките определби на една држава ретко се остваруваат со една одлука. Тие бараат институционална доследност, политички континуитет и способност долгорочната цел да се одржува низ променливи околности.
Светот на 15 ноември: држави, мир и историски пресврти
1777 – Усвоени се Членовите на конфедерацијата на САД
На 15. ноември 1777. година Континенталниот конгрес ги усвоил Членовите на конфедерацијата, документ што ја поставил првата уставна рамка на Соединетите Американски Држави.
Со него се воспоставил сојуз на држави кои задржале значителна самостојност, додека централната власт располагала со ограничени овластувања.
Документот стапил во сила во 1781. година, по неговата ратификација од сите тринаесет држави. Подоцна неговите слабости придонеле за создавањето на Уставот на САД од 1787. година.
Историското значење на овој настан лежи во раното соочување со едно суштинско политичко прашање: како да се воспостави заедничка држава без целосно да се потисне автономијата на нејзините составни делови?
1889 – Бразил станува република
На 15. ноември 1889. година во Бразил со воен преврат е соборена монархијата и е прогласена република.
Настанот го означил крајот на владеењето на императорот Педро II и почетокот на ново политичко уредување. Воените кругови, републиканските идеи и противречностите во бразилското општество придонеле за падот на монархијата.
Прогласувањето на републиката не значело непосредно воспоставување широка демократска еднаквост. Новиот систем исто така се соочувал со ограничена политичка застапеност и со силно влијание на воените и економските елити.
Затоа бразилскиот пример покажува дека промената на државното уредување не е исто што и целосна општествена преобразба.
1920 – Прво заседание на Собранието на Друштвото на народите
На 15. ноември 1920. година во Женева започнало првото заседание на Собранието на Друштвото на народите. На отворањето учествувале претставници на 41 држава.
Организацијата била основана по Првата светска војна со амбиција меѓународните спорови да се решаваат преку дипломатија, договори и колективна безбедност, наместо преку нови вооружени судири.
Друштвото на народите не успеало да го спречи избувнувањето на Втората светска војна. Неговите ограничувања биле особено видливи во отсуството на некои големи сили, недоволните механизми за спроведување одлуки и противречните интереси на членките.
Но неговото историско наследство не може да се сведе само на неуспехот. Во меѓународната соработка, заштитата на одделни права и развојот на институционалната дипломатија тоа поставило важни основи врз кои подоцна се надградувал системот на Обединетите нации.
Сто и шест години по првото заседание, настанот останува потсетник за разликата меѓу желбата за мир и политичката способност тој да се зачува.
1969 – Масовен протест против Виетнамската војна
На 15. ноември 1969. година стотици илјади демонстранти се собрале во Вашингтон, протестирајќи против американското учество во Виетнамската војна.
Протестот бил дел од поширокото антивоено движење во Соединетите Американски Држави. Тоа ги поврзувало студентските организации, интелектуалците, верските заедници, мировните активисти и граѓаните што се спротивставувале на продолжувањето на војната.
Масовната мобилизација не довела до непосреден прекин на конфликтот, но придонела за растот на јавниот притисок врз политичките институции.
Овој датум е важен и за историјата на граѓанскиот активизам. Тој покажува дека јавниот простор може да стане место каде официјалните политики се доведуваат во прашање со организирано и масовно изразување незадоволство.
1971 – Претставен е Intel 4004, пресвртница во историјата на компјутерите
На 15. ноември 1971. година компанијата Intel го претставила микропроцесорот 4004, првиот комерцијално достапен програмабилен микропроцесор од овој вид.
Чипот содржел приближно 2.300 транзистори и првично бил развиван за калкулатор на јапонската компанија Busicom.
Неговото револуционерно значење не било само во минијатуризацијата. Микропроцесорот овозможил различни задачи да се извршуваат со програмирање, наместо секоја функција да бара посебно конструирани електронски решенија.
Таа промена отворила пат кон поширока примена на компјутерската технологија во индустријата, комуникациите, апаратите и секојдневниот живот.
Денес, кога дигиталните уреди и вештачката интелигенција се присутни во речиси секоја област, годишнината на Intel 4004 добива дополнителна историска тежина.
Таа потсетува дека големите технолошки пресврти понекогаш започнуваат со решение создадено за релативно тесна практична потреба.
1988 – Прогласена е независноста на Државата Палестина
На 15. ноември 1988. година Палестинскиот национален совет, на заседание во Алжир, ја усвоил Декларацијата за независност и го прогласил воспоставувањето на Државата Палестина.
Декларацијата претставувала значаен политички и дипломатски чекор во настојувањата на палестинскиот народ за национално самоопределување.
Сепак, прогласувањето на независноста не значело непосредно воспоставување целосна и ефективна суверена власт на територијата. Прашањата за границите, безбедноста, територијалната контрола и политичкото решение продолжиле да бидат предмет на долготраен меѓународен спор.
Историската важност на 15 ноември 1988 година лежи во формалното изразување на стремежот кон државност, но и во потсетувањето дека декларацијата, меѓународното признавање и остварувањето на суверенитетот се различни политички и правни процеси.
Значајни личности родени на 15 ноември
1887 – Џорџија О’Киф
На 15. ноември 1887. година во Висконсин е родена американската сликарка Џорџија О’Киф, една од водечките личности на модерната американска уметност.
Нејзините слики на цветови, природни облици, пејзажи и архитектонски мотиви го развивале сопствениот визуелен јазик на преминот меѓу препознатливата форма и апстракцијата.
Нејзиното творештво е пример за уметничка самостојност и истрајно истражување на односот меѓу природата, погледот и ликовното изразување.
1912 – Кирил Пенушлиски
Македонскиот фолклорист Кирил Пенушлиски зазема посебно место во денешната културна хронологија поради неговиот придонес кон проучувањето и зачувувањето на народното творештво.
1942 – Даниел Баренбојм
На 15. ноември 1942. година во Буенос Аирес е роден Даниел Баренбојм, пијанист и диригент со исклучителна меѓународна кариера.
Покрај толкувањето на класичниот музички репертоар, Баренбојм е препознатлив и по настојувањата музиката да се користи како простор за дијалог меѓу луѓе и заедници разделени со политички конфликти.
Што ни кажува историјата на 15. ноември?
На прв поглед, меѓу македонската фолклористика, првите уставни документи на САД, меѓународната дипломатија и микропроцесорите нема непосредна врска.
Но сите овие настани откриваат различни облици на истата човечка потреба: да се зачува наследеното, да се организира заедничкиот живот и да се создадат можности за иднината.
Кирил Пенушлиски го истражувал културното паметење. Македонското пристапување кон „Партнерство за мир“ било дел од трагањето по безбедносна и меѓународна стабилност. Друштвото на народите претставувало обид светските конфликти да добијат институционално решение. Микропроцесорот Intel 4004 отворил нова епоха на технолошки развој.
Различни времиња, различни намери и различни резултати. Нивната заедничка историска поука е дека напредокот никогаш не е автоматски: тој зависи од знаењето, одлуките, институциите и способноста стекнатото искуство да се претвори во нова вредност.
Затоа рубриката „Се случи на денешен ден“ не е само потсетување на минатото. Таа е можност сегашноста подобро да се разбере преку трагите што минатото ги оставило во неа.
