Десетти мај е датум во кој историјата не се движи во една линија. На истиот ден се среќаваат македонската планинарска вертикала, балканските борби за државност, мрачните ритуали на тоталитаризмот и современите војни што го менуваат ликот на цели региони. Затоа овој датум не е само календарска белешка, туку мал пресек на човечката потреба да се искачи, да се ослободи, да преживее и да запамети.
Македонската вертикала: Мурато на врвот на светот
За Македонија, 10 мај најсилно одекнува со името на Димитар Илиевски – Мурато. Во 1989 година, битолчанецот стана првиот Македонец што го освоил Монт Еверест, највисокиот врв на светот. Неговото искачување остана подвиг, но и болна легенда: Мурато стигна до врвот, се јави од него, но не се врати во базниот логор. Подоцнежните потсетувања, меѓу нив и спортската белешка на Gol.mk, ја враќаат сликата за македонскиот алпинизам како приказна во која славата и жртвата стојат една до друга.
Во тој контекст, не е случајно што 10 мај се поврзува и со Светскиот ден на физичката активност. Кај Мурато таа активност не е само здравствена препорака, туку крајна човечка дисциплина: телото како граница, духот како премин, врвот како прашање до човекот колку навистина може да издржи.
Македонски и балкански траги: збор, државност и немир
На 10 мај 1936 година во Софија излегол првиот број на весникот „Народносни глас“, гласило што се занимавало со национални, политички и културни прашања. Во него се отворале теми за правата и автономијата на Македонија, но и за пошироките национални прашања во тогашниот балкански простор. Таквите весници денес се читаат како документи на една епоха во која зборот бил и сведоштво и политички ризик.
Во поновата македонска меморија, околу овој датум останува и тешката сенка на вооружениот судир во кумановско Диво Насеље, кој се одвиваше на 9 и 10 мај 2015 година. Настанот беше еден од најпотресните безбедносни моменти во поновата историја на Македонија: загинаа припадници на македонските безбедносни сили и членови на вооружената група, а Куманoво неколку дена живееше во атмосфера на страв, чад и недоверба. И извештаите на Guardian го бележат настанот како регионално значаен безбедносен потрес во период на политичка криза.
На Балканот, 10 мај има силна симболика и за Романија. Во 1881 година, Карол I бил крунисан за прв крал на Романија, а круната изработена од челик од османлиски топови заробени кај Плевна станала еден од симболите на новата романска државност. Тоа е уште една балканска слика на XIX век: империи што се повлекуваат, народи што бараат државна форма и политички ритуали што сакаат да изгледаат како историска пресвртница.
Книги во пламен: 1933 и стравот од слободна мисла
На 10 мај 1933 година, нацистичка Германија го изведе еден од најпознатите симболични чинови на културно насилство: масовното горење книги. Во Берлин, на плоштадот Бебелплац, биле фрлени во оган илјадници дела прогласени за „негермански“. Меѓу уништените материјали биле и книги и архиви поврзани со Институтот за сексуална наука на Магнус Хиршфелд, еден од најважните рани центри за истражување на сексуалноста и родовиот идентитет. Holocaust Memorial Day Trust го бележи нападот врз институтот како дел од пошироката нацистичка пресметка со луѓе, знаење и идентитети што режимот сакал да ги избрише.
Горењето книги никогаш не е само напад врз хартија. Тоа е обид да се запали меморијата, да се исплаши мислата и да се предупреди секој што сака да живее поинаку. Затоа 10 мај 1933 не стои во историјата како далечен архивски податок, туку како темно предупредување: кога власта почнува со книги, обично не застанува кај книгите.
Војни, атентати и распаѓање на сигурноста
Во 2017 година, во текот на сириската граѓанска војна, Сириските демократски сили ја презедоа Табка и браната на Еуфрат, со поддршка од американската војска. Според американското Министерство за одбрана, ослободувањето на градот Табка, браната и аеродромот било клучен чекор пред операциите кон Рака. Војната во Сирија така уште еднаш покажа дека инфраструктурата – вода, струја, мостови, брани – во конфликтите станува и воена цел и цивилна судбина.
На 10 мај 2005 година, во Тбилиси, Владимир Арутунијан се обидел да изврши атентат врз американскиот претседател Џорџ В. Буш и грузискиот претседател Михаил Саакашвили со рачна бомба што не експлодирала. Подоцнежната истрага, опишана и во архивата на FBI, го претвори овој случај во пример за тоа колку тенка може да биде линијата меѓу јавен политички настан и историска трагедија.
Истиот датум во 1994 година ја носи и темната американска криминална белешка: Џон Вејн Гејси, еден од најозлогласените сериски убијци во САД, бил погубен со смртоносна инјекција. Britannica го бележи случајот како серија убиства на најмалку 33 момчиња и млади мажи, што го направи Гејси симбол на едно од најмрачните поглавја во американската криминална историја.
Ликови родени и заминати на 10 мај
На 10 мај се родени и личности од современата поп-култура. Меѓу нив се Бае Џин-јонг, јужнокорејски пејач и актер, и Британи Броски, американска интернет-авторка, комичарка и медиумска личност. На овој ден во 2024 година почина Сем Рубин, американски новинар и препознатливо телевизиско лице од светот на забавната индустрија.
Десетти мај не е датум што лесно се собира во една реченица. Во него има врв што станува македонска легенда, весник што сведочи за балканските политички немири, книги што горат пред очите на Европа, војна што се води околу брана и град, неуспешен атентат, казна, загуби и нови културни имиња. Ако историјата нешто нè учи токму на вакви денови, тоа е дека паметењето не служи само за да знаеме што се случило. Служи и за да препознаеме што повторно може да се случи.
