Кога волјата станува закон
Кога зборувам за самоволие, не мислам само на нечија тврдоглавост или инает. Зборувам за нешто подлабоко и поопасно – за моментот кога нечија волја ќе се прогласи за повисока од правилата, од договорот, од заедницата. Во поширока смисла, самоволието е манифестација и примена на неограничена волја на поединец или група, наспроти усвоените и важечки општествени норми.
Не е важно дали таа волја доаѓа од мнозинство, малцинство или од еден човек. Ако е во спротивност со важечките општествени и законски норми или ако е во спротивност со интересите, стремежите и барањата на пошироката општествена заедница – тогаш зборуваме за самоволие.
Во суштина, тоа е моментот кога некој ќе си дозволи да каже: „Јас можам, затоа што имам сила.“ А силата, кога не е ограничена со правило, лесно станува злоупотреба.
Што всушност е моќ?
Моќта, пак, можеме да ја разбереме како способност поединци или општествени групи да ги наметнат своите сопствени интереси, решенија или промени. Во таа смисла, моќта не е само апстрактна категорија – таа е практична можност да се влијае врз текот на општествените процеси.
Во класичната социолошка дефиниција на Max Weber – моќта е веројатност некој да ја наметне својата волја и покрај отпорот. Ова не е само теорија, туку опис на реалност што секојдневно ја гледаме.
Кога зборуваме за општествена моќ, зборуваме за наметнување на решенија или промени од страна на субјекти што имаат позиција, ресурси или институционална поддршка. Но прашањето е секогаш исто – до каде оди таа моќ и кој ја контролира?
Самоволие како системска појава
Појавите на самоволие не се инцидентни. Тие се манифестираат во најразлични форми на насилно и незаконско вршење на јавни и општествени функции, од најниските до највисоките инстанци.
Како злоупотреба на овластувања, самоволието може да се јави во сите политички системи и општествено-економски односи. Но историски гледано, најцелосно се манифестира во автократските режими. Не случајно, автократијата подразбира концентрација на власт во рацете на еден центар, без ефективни механизми на контрола.
Кога државната власт ги злоупотребува своите овластувања и ги применува средствата на принуда за да ја наметне сопствената волја, таа постепено ја поистоветува таа волја со врховен закон. Тука веќе не зборуваме за власт во правна смисла, туку за владеење преку страв.
А кога стравот станува алатка на управување, први на удар се основните човекови права. Доволно е да се погледне концептот на човекови права според Обединетите нации за да стане јасно колку е тенка линијата меѓу легитимна власт и терор.
Од каде извира моќта?
Едно од клучните прашања е – кои се изворите на моќта?
Во општествените науки постојат различни теоретски ставови. Некои го гледаат изворот на моќта во индивидуално-психолошките карактеристики – харизма, интелигенција, лидерски способности. Други ја лоцираат во стручноста и знаењето. Трети во институциите – како формализирани и со закон утврдени извори на власт. А има и такви што ја сведуваат на сила – особено воена.
Но, сериозните теории за општествена структура укажуваат дека постојат два основни извора на моќта – економските односи и општествено-политичките односи.
Во таа насока, марксистичката анализа ја поврзува моќта со односот кон средствата за производство. Положбата во организацијата на трудот и контролата врз создавањето и распределбата на вишокот вредност директно влијаат врз општествената позиција и влијание.
Од друга страна, политичката моќ има корени во економските односи, но се изразува во политичкиот процес. Тука веќе влегуваат партии, институции, вредносни системи и организациски форми. Не е случајно што политичките партии претставуваат организирани структури преку кои се артикулира и реализира моќта во демократските системи.
Моќта како искушение
Она што сакам да го подвлечам е следново – моќта сама по себе не е зло. Таа е нужност во секоја организирана заедница. Но кога ќе се одвои од одговорноста и од контролата, кога ќе се претвори во самоволие, тогаш престанува да биде инструмент и станува закана.
Секое општество што сака да остане слободно мора постојано да го поставува прашањето: кој ја има моќта, врз основа на што ја има и кому одговара?
Затоа што во моментот кога престануваме да го поставуваме тоа прашање – самоволието веќе победило.
