Женскиот лик на чудесното во народната имагинација
Самовилите се меѓу највозбудливите и најтаинствени суштества во македонската и јужнословенската митолошка имагинација. Тие не се обични бајковити убавици, ниту едноставни „добри духови“ на природата. Во нивниот лик се вкрстуваат водата, планината, ноќта, песната, орото, мајчинството, страста и опасноста. Затоа самовилата никогаш не е сосема питома: таа може да помогне, да спаси, да залечи, но може и да казни, да заслепи, да одведе човек од неговиот свет. Во народното верување таа живее на границата меѓу човечкото и нечовечкото, меѓу видливото и невидливото, меѓу копнежот и стравот.
Токму затоа самовилите се толку трајни во преданијата, песните и приказните. Тие ја чуваат старата човекова претстава дека природата не е мртва сцена, туку жив простор со сопствена волја, глас и тајна. Кога човек ќе пристапи кон извор, гора, река или ноќно оро, тој не влегува само во предел, туку во можност да биде испитан. Самовилата е таа проверка: дали човекот има мера, почит, храброст, но и дали знае каде завршува неговата власт.
Што се самовилите
Самовилите се митски женски суштества со натприродни моќи, кои во многу преданија им се наклонети на луѓето, но никогаш безусловно. Нивниот опис често потсетува на нимфите од античката митологија – женски божества или духови на природата, поврзани со води, шуми, планини, дрвја и плодност. За споредбен митолошки контекст, корисна е и енциклопедиската одредница за нимфите и сродните водни женски божества.
Во народната претстава најчесто се прикажуваат како убави девојки со златна коса и крилја. Им се потчинуваат само на оние што ќе им ја земат облеката, а ако некој им ги одземе крилјата, се преобразуваат во обични жени. Живеат во планини, крај води, во извори, бунари, шуми, облаци или на места што народната имагинација ги чувствува како гранични и чудесни.
Можат да се преобразуваат во различни животни – лебед, сокол, коњ или волк. Ги обожаваат музиката и танцувањето, а особено орото. Често сакаат да се натпреваруваат со момчиња во играње, издржливост и сила. По правило се јавуваат во множина и анонимно, но има и самовили што живеат „за себе“, како чуварки на извор, бунар или некој посебен природен простор.
Демонолошки слоеви и старо потекло
Се смета дека самовилата ѝ припаѓа на демонологијата на Јужните Словени. Претставите за неа покажуваат дека станува збор за сложен, получовечки лик на демонско суштество, создаден од повеќе старински слоеви. Во нејзиниот лик се препознаваат манистички елементи – поврзани со култот кон претците – но и природно-култни демонски суштества: женски шумски и полски демони, водни духови и метеорски суштества врзани со облаци, бури и ноќно движење.
Врската со умрените ја сугерира и етимолошката претпоставка според која литванското „велес“ значи „душа на умрени претци“. Оттука, самовилата не е само дух на природата, туку можен остаток од старо верување во присуството на мртвите меѓу живите – преобразено во женски, моќен и неуловлив митолошки лик.
