Самосвесноста не е исто што и памет, образование или искуство. Човек може да знае многу, да има прочитано многу книги, да поминал низ животни удари и сепак да не се познава себеси. Може да зборува убедливо за светот, а да молчи пред сопствените стравови. Може да ги препознава туѓите слабости со хируршка прецизност, а своите да ги брани како да се доблести.

Затоа самосвесноста е една од најтешките човечки способности. Таа не е само знаење дека постоиме, туку способност да се видиме себеси однатре и одстрана: што чувствуваме, зошто реагираме, што нè повредува, што нè движи, што повторуваме, што криеме од другите, но и од себе.

Човекот без самосвесност живее како да е секогаш во право, како светот постојано да му должи објаснување. Самосвесниот човек не е човек без грешки. Тој е човек што почнал да ги гледа сопствените механизми. А тоа е почеток на слободата.

Да се видиш себеси без да се уништиш

Самосвесноста често се меша со самокритика. Но меѓу нив има суштинска разлика. Самокритиката може да биде корисна, но може да стане и внатрешен судија што не дозволува човек да здивне. Самосвесноста е подлабока и помирна. Таа не вели: „Јас сум лош“. Таа прашува: „Зошто го правам ова? Од каде доаѓа оваа реакција? Што во мене бара одбрана?“

Да се биде самосвесен значи да се издржи погледот кон себе без веднаш да се побегне во оправдување. Тоа е ретка дисциплина. Најчесто кога ќе се допреме до непријатна вистина за себе веднаш бараме спас: виновен е другиот, околностите, детството, работата, државата, партнерот, времето во кое живееме. И сето тоа може да има удел. Но човекот почнува да созрева дури кога ќе сфати дека објаснувањето не е исто што и ослободување од одговорност.

Самосвесноста не бара човек да биде суров кон себе. Напротив, таа бара чесност со мера. Премногу самобичување е само уште една форма на егоцентризам. Наместо да се величаме, се казнуваме, но сè уште сме опседнати со себе. Вистинската самосвесност е потивка: гледа, признава, учи и продолжува.

Нашите реакции како огледало

Човек најдобро се запознава не кога е мирен, туку кога е погоден. Кога нешто ќе го налути, кога некој ќе го игнорира, кога ќе почувствува завист, срам, понижување, одбиеност или потреба да се докажува. Токму тогаш излегуваат на површина невидливите делови од личноста.

Некој реагира со напад затоа што се чувствува мал. Некој се повлекува затоа што одамна научил дека неговиот глас не вреди. Некој секогаш мора да биде најдобар затоа што во себе носи стар страв дека без успех нема право на љубов. Некој глуми рамнодушност, а всушност се плаши да покаже потреба.

Самосвесноста почнува кога човек ќе престане да ги гледа своите реакции како конечна вистина и ќе почне да ги гледа како пораки. Лутината не е секогаш доказ дека сме нападнати. Понекогаш е доказ дека нешто старо во нас се активирало. Зависта не е само грда емоција. Понекогаш покажува што посакуваме, а не сме си дозволиле да го признаеме. Стравот не е секогаш слабост. Понекогаш е чувар пред врата што одамна требало да ја отвориме.

Човекот што не се познава себеси е роб на своите реакции. Човекот што почнува да се разбира себеси добива мал простор меѓу импулсот и постапката. Во тој мал простор живее зрелоста.

Егото како највешт адвокат

Најголемата пречка за самосвесноста не е незнаењето, туку егото. Егото има извонредна способност да најде аргумент за сè. Ако повредиме некого, ќе објасни дека сме биле испровоцирани. Ако некој нè критикува, ќе докаже дека тој не разбира. Ако завидуваме, ќе ја претвори зависта во морална осуда. Ако се плашиме, ќе ја маскира плашливоста како „реализам“.

Егото не мора секогаш да биде непријател. Тоа ни помага да се заштитиме, да имаме идентитет, да не се распаднеме пред секоја туѓа проценка. Но кога егото станува единствениот уредник на нашата внатрешна приказна, тогаш човекот престанува да учи. Сè што го нарушува неговиот лик за себе станува закана.

Самосвесноста бара да му се одземе апсолутната власт на тој внатрешен адвокат. Не да се уништи, туку да се праша: „Добро, ова е твојата одбрана. А што е вистината?“ Понекогаш најголемиот напредок во животот не доаѓа кога ќе дознаеме нешто ново за светот, туку кога ќе престанеме да си веруваме безусловно на сопствената приказна.

Другите како непријатни учители

Самосвесноста не се гради само во осаменост. Другите луѓе се нашето најнепријатно, но најкорисно огледало. Во односите се гледа она што во теорија лесно го прикриваме. Таму излегува нашата потреба за контрола, нашата чувствителност на критика, нашата неспособност да слушаме, нашата глад за признание, нашата навика да молчиме кога треба да зборуваме или да зборуваме кога треба да молчиме.

Затоа зрелите односи не се оние во кои никој никого не повредува. Такви односи не постојат. Зрелите односи се оние во кои човек може да слушне што предизвикал кај другиот без веднаш да се брани како обвинет во судница.

Но и тука има мера. Самосвесноста не значи да станеме заложници на туѓите мислења. Не секоја критика е вистина. Не секоја повреденост на другиот е наша вина. Не секој суд треба да стане наш идентитет. Самосвесниот човек слуша, но не се распаѓа. Проверува, но не се предава. Признава, но не се поништува.

Самосвесноста во време на постојана претстава

Денес самосвесноста е потешка од кога било, затоа што живееме во време што постојано нè турка кон слика, реакција и споредба. Социјалните мрежи не бараат од нас да се разбереме, туку да се прикажеме. Да имаме став веднаш. Да изгледаме подобро. Да живееме поинтересно. Да бидеме попаметни, поуспешни, посреќни, посигурни отколку што сме.

Во таква средина човек лесно почнува да ја меша самосвесноста со личен бренд. Наместо да се праша кој е, се прашува како изгледа пред другите. Наместо да го слушне сопствениот немир, бара естетика за немирот. Наместо да ја разбере празнината, ја фотографира.

Тоа е една од трагедиите на дигиталното време: никогаш не сме имале повеќе алатки за самоизразување, а можеби никогаш не сме биле подалеку од тивко саморазбирање. Паноптикумски кажано, современиот човек често има профил пред да има лице, став пред да има мисла и јавна слика пред да има внатрешен ред.

Зрелоста како способност за внатрешна вистина

Самосвесноста не е цел што еднаш се освојува. Таа е процес, понекогаш бавен и непријатен. Човек се менува, животот го притиска, улогите се менуваат, старите рани се јавуваат во нови облици. Не можеме еднаш засекогаш да кажеме: „Се познавам“. Можеме само да останеме будни пред себе.

Зрелоста не значи да станеме совршени, туку помалку слепи. Да препознаеме кога повторуваме стар образец. Да знаеме кога нашата гордост зборува наместо нашата вистина. Да разликуваме потреба од љубов и потреба од потврда. Да умееме да кажеме: „Не сум бил во право“, без тоа да го доживееме како смрт на личноста.

Самосвесноста е тивка, но радикална работа. Таа го менува начинот на кој сакаме, работиме, се караме, се повлекуваме, простуваме, губиме и почнуваме одново. Таа не нè прави недопирливи. Нè прави поприсутни.

Да се живее со себе без бегство

На крајот, самосвесноста е способност човек да остане со себе без постојано бегство. Без потреба веднаш да се забави, да се оправда, да обвини, да се спореди, да победи, да се скрие. Таа е храброст да се каже: ова сум јас, но не морам засекогаш да останам ваков.

Во тоа има голема надеж. Зашто човекот што се гледа себеси може да се менува. Оној што не се гледа, само се повторува.

Самосвесноста не е огледало што ни покажува совршен лик. Таа е светлина што ни дозволува да ги видиме и пукнатините. А понекогаш токму таму, во тие пукнатини, почнува најчовечката форма на слобода.