Постојат луѓе кои умеат да бидат трпеливи со сите, освен со себе. На туѓата грешка ќе најдат објаснување, за туѓиот неуспех ќе имаат разбирање, на туѓата несигурност ќе одговорат со охрабрување. Кога самите ќе згрешат, јазикот одеднаш станува суров: „Требаше да знаеш“, „Пак не успеа“, „Што ти е тебе?“
Токму во таа разлика почнува прашањето за самољубието. Не во огледалото. Не во самоуверената реченица дека сме прекрасни такви какви што сме. Не во убедувањето дека заслужуваме сè што ќе посакаме.
Самољубието многу почесто се открива во начинот на кој разговараме со себе кога нема публика, кога нешто сме изгубиле, кога не сме биле доволно добри, кога некој нè одбил или кога животот не се развива според планот што сме го замислиле. Тогаш се гледа дали сме си дом или судница.
Да се прифатиш не значи да си простиш сè
Самољубието лесно може да се разбере погрешно. Во култура што постојано зборува за „работа на себе“, личен развој, самодоверба и поставување граници, љубовта кон себе понекогаш се претвора во удобна парола. Како да значи никој да не смее да нè вознемири, никогаш да не мораме да се преиспитаме и секоја критика да можеме да ја прогласиме за туѓ проблем. Тоа не е зрел однос кон себе.
Човек што навистина се почитува може да си признае дека погрешил. Може да се засрами од сопствена постапка, да се извини, да поправи што може да се поправи и да поднесе последици. Разликата е во тоа што од грешката нема да направи пресуда за целото свое битие.
„Направив нешто лошо“ не е исто со „јас сум лош“. „Не успеав“ не значи „не вредам“. „Не ме избраа“ не значи „не сум достоен да бидам избран“. Оваа разлика изгледа мала само додека не забележиме колку човечки животи се поминуваат во обид да се докаже токму спротивното.
Кога сопствената вредност мора постојано да се заслужува
Многумина учат многу рано дека љубовта има услови. Ќе бидеш пофален ако си успешен. Ќе бидеш забележан ако си послушен. Ќе бидеш прифатен ако не правиш проблеми. Ќе вредиш ако изгледаш добро, заработуваш доволно, постигнеш повеќе, бидеш корисен, силен, интересен или потребен.
Детето можеби не го формулира тоа со зборови, но ја учи равенката. Подоцна само ги менува мерките. Оценката станува кариера. Пофалбата станува статус. Прифаќањето станува број на луѓе што нè сакаат, нè следат или нè одобруваат. И човекот продолжува да собира докази дека има право да се чувствува добро во сопствената кожа. Проблемот е што таквата самовредност никогаш не мирува. Мора постојано да се храни.
Секогаш постои некој поуспешен, поубав, помлад, побогат, похаризматичен или посакуван. Ако вредноста ја мериме со споредба, нејзиниот резултат никогаш не е конечен. Дури и победата носи страв: што ако следниот пат не победам?
Зрелото самољубие почнува таму каде што човекот престанува секој ден повторно да го полага испитот за сопственото право на достоинство.
Најстрогиот глас понекогаш го носиме во себе
Самокритиката има чудна репутација. Често ја сметаме за доказ дека сме одговорни кон себе. Си велиме дека ако малку попуштиме, ќе станеме мрзливи, неодговорни или просечни. Како суровиот внатрешен глас да е тренер без кој би се распаднала целата дисциплина. Сепак, постои разлика меѓу дисциплина и понижување.
Дисциплината вели: „Ова не беше добро, пробај поинаку“. Понижувањето вели: „Од тебе никогаш ништо“. Првата реченица остава простор за движење. Втората ја затвора вратата.
Самољубието затоа понекогаш бара нешто многу потешко од позитивно мислење. Бара да го препознаеме сопствениот внатрешен речник. Да слушнеме какви зборови користиме за себе и да се запрашаме дали би му ги кажале на човек што го сакаме. Не за да станеме поблаги кон секоја своја слабост, туку поправедни.
Границата не е ѕид
Еден од највидливите облици на самољубие е способноста да се каже „не“. Токму тука повторно лесно се претерува.
Границите не постојат за да го отстраниме секој човек што нè фрустрира. Ниту здрав однос значи дека никој никогаш нема да нè повреди, разочара или побара нешто што не ни одговара. Живеењето со други луѓе неизбежно бара приспособување, трпение, компромис и понекогаш жртва. Границата станува важна кога цената на односот е постојано самонапуштање. Кога редовно молчиме за да не налутиме некого. Кога прифаќаме понижување за да не останеме сами. Кога се согласуваме на нешта што длабоко не ги сакаме само затоа што ни е потребно одобрување. Кога постојано се намалуваме за другите полесно да нè поднесат. Самољубието тогаш не мора да изгледа драматично. Понекогаш е една мирна реченица: „Ова не ми одговара“.
И подготвеност да останеме со последиците од неа.
Да можеш да бидеш сам без да се напуштиш
Самотијата е интересен тест за односот што го имаме со себе. Не затоа што човек треба да сака да биде сам. Потребата за блискост е човечка. Ни требаат разговор, допир, припадност, пријателство, љубов. Самољубието не ја укинува таа потреба. Тоа само ја менува цената што сме подготвени да ја платиме за да не бидеме сами.
Кога сопственото друштво ни е неподносливо, лесно остануваме таму каде што не сме сакани. Прифаќаме половични односи, неодредени ветувања и туѓо присуство без вистинска блискост. Не затоа што тоа ни е доволно, туку затоа што празното место покрај нас изгледа пострашно.
Да се сакаш себеси значи да можеш да почувствуваш осаменост без веднаш да ја пополниш со кој било. Да не ја мешаш тишината со безвредност.
Самољубието и љубовта кон другите не се противници
Нарцизмот бара светот да ја потврдува нашата посебност. Самољубието нема таква потреба. Токму затоа човек што е помирен со сопствената вредност полесно може да ја поднесе и туѓата. Не мора секогаш да биде најпаметниот во собата. Не мора туѓиот успех да го доживее како сопствен пораз. Не мора секоја несогласност да ја сфати како напад.
Кога не очекуваме другите постојано да ни докажуваат дека вредиме, односите добиваат повеќе воздух. Можеме да сакаме без толку грчевито да поседуваме. Да помогнеме без секогаш да очекуваме благодарност. Да слушнеме критика без веднаш да се распаднеме. Да признаеме дека некој друг е подобар во нешто без тоа да го намали нашето место во светот.
Парадоксот е едноставен: колку помалку сме гладни за постојано надворешно потврдување, толку повеќе сме способни навистина да го видиме човекот пред нас.
Љубовта кон себе има и непријатна страна
Понекогаш да се сакаш себеси значи да станеш од кревет кога не ти се станува. Да отидеш на лекар наместо да одложуваш. Да престанеш со навика што те уништува иако те смирува. Да признаеш дека некој однос одамна завршил. Да ја завршиш работата што си ја ветил. Да престанеш да ја повторуваш приказната во која секогаш другите се виновни.
Самољубието без одговорност лесно станува самоугодување. Како и секоја вистинска љубов, и оваа понекогаш подразбира да си го кажеме она што не сакаме да го слушнеме. Со една важна разлика: целта не е да се казниме, туку да си помогнеме.
Добриот родител не му дозволува на детето сè. Добриот пријател не ни вели дека сме во право кога знае дека не сме. Зошто тогаш љубовта кон себе би значела бескрајно оправдување?
Можеби најважната врска што ја имаме
Сите други односи во нашиот живот можат да се променат. Луѓето доаѓаат, остануваат, заминуваат. Некои ги губиме по сопствен избор, некои без да сакаме. Улогите се менуваат, телото се менува, успехот доаѓа и исчезнува, сигурностите што сме ги сметале за трајни понекогаш се покажуваат како привремени. Од себе, сепак, не можеме да заминеме. Тоа не значи дека мора секогаш да се допаѓаме себеси. Ќе има денови кога нема да бидеме горди на она што сме го направиле. Ќе има периоди кога нема да ни се допаѓа сопственото тело, изборите што сме ги направиле или местото до кое сме стигнале. Самољубието не бара постојана восхитеност од сопствениот лик. Бара нешто потивко и потрајно.
Да не се напуштиме кога најмногу сме разочарани од себе. Да си дадеме право да се поправиме без да се мразиме додека го правиме тоа. Да ја чуваме сопствената вредност и тогаш кога немаме доказ со кој би можеле да ја покажеме пред другите. Можеби токму тоа е зрелото самољубие: не да мислиш дека си подобар отколку што си, туку да се видиш доволно јасно – со доброто, слабостите, промашувањата и можностите – и сепак да одлучиш дека нема да станеш сопствен непријател.
Да останеш на своја страна. Не против светот, туку додека минуваш низ него.
