Човекот како прашање, не како готов одговор

Човекот е единственото суштество што не може да се задоволи само со тоа што постои. Животното живее во ритамот на природата, растението во тивката логика на светлината и земјата, предметот во својата немост. Човекот, пак, и кога молчи во себе носи прашање. Кој сум? Зошто сум овде? Што значи мојот живот ако е минлив? Што останува по мене кога ќе исчезнат гласот, чекорот, лицето?

Во тие прашања не се крие слабоста на човекот, туку неговата најдлабока сила. Тој не е суштество кое само трае, туку суштество кое сака да разбере зошто трае. Затоа суштественоста на човекот не може да се сведе на телото, на потребите, на професијата, на имотот, на положбата или на биографијата. Сето тоа е дел од човековиот живот, но не е неговото јадро.

Човекот почнува таму каде што животот престанува да биде само навика и станува свест.

Свеста како товар и дар

Да се биде човек значи да се живее со свеста за сопствената минливост. Таа свест е понекогаш тивка, понекогаш сурова. Се јавува во болест, во загуба, во стареење, во ненадеен страв, во момент кога човек ќе види дека ништо од она што го сметал за цврсто не е сосема цврсто. Но токму таа свест го прави човекот способен за длабочина.

Минливоста не го понижува човекот. Напротив, таа му дава мерка. Кога би бил вечен, можеби не би знаел што значат љубовта, простувањето, пропуштената можност, доцната благодарност, еден обичен ден во кој некој бил жив покрај нас. Човекот е кревок, но затоа неговите избори имаат тежина.

Свеста е и товар и дар. Товар зашто човекот знае дека ќе изгуби. Дар зашто токму тоа знаење го повикува да не живее празно.

Другиот како огледало на нашата човечност

Нема вистинска суштественост на човекот без односот кон другиот. Човекот не се открива себеси во самодоволноста, туку во средбата. Во начинот на кој го гледа туѓото лице, туѓата болка, туѓата радост, туѓото достоинство.

Лесно е човек да зборува за морал, вера, правда и вистина кога тие зборови не бараат жртва. Потешко е да се остане човек кога другиот е слаб, непотребен, сиромашен, стар, поразен, различен или непожелен. Токму таму се мери човечноста: не во големите декларации, туку во малите, често невидливи постапки.

Човекот може да биде најблагородното суштество, но и најопасното. Во него живеат нежност и суровост, разум и заблуда, милост и желба за надмоќ. Затоа човечноста не е трајно освоена состојба. Таа е секојдневна дисциплина на душата.

Слободата не е самоволие, туку одговорност

Една од најдлабоките ознаки на човекот е слободата. Но слободата често погрешно се разбира како право да се прави што било. Таквата слобода брзо станува празна, а понекогаш и насилна. Вистинската слобода не е бегство од одговорноста, туку способност човек да застане зад својот избор.

Човекот е суштество кое може да каже „не“ кога сите велат „да“. Може да се спротивстави на неправда, да одбие понижување, да не се согласи со лагата, да почне одново и тогаш кога е поразен. Но може и да се продаде евтино: за удобност, за страв, за аплауз, за власт, за лажна сигурност.

Затоа слободата не го прави човекот автоматски голем. Таа само му дава можност да стане таков.

Јазикот, сеќавањето и смислата

Човекот е суштество на зборот. Со зборот именува, љуби, сведочи, лаже, моли, простува, суди, создава. Јазикот не е само средство за комуникација, туку простор во кој човекот ја гради својата внатрешна татковина. Како зборуваме за другиот, така откриваме кои сме. Како зборуваме за болката, така покажуваме колку сме ја разбрале. Како зборуваме за вистината, така се гледа дали ја почитуваме или ја употребуваме.

Човекот е и суштество на сеќавањето. Без сеќавање тој би бил само тековен миг, без корен и без одговорност. Сеќавањето го врзува со семејството, народот, јазикот, културата, мртвите и неродените. Тоа му кажува дека не започнува од себе и дека не завршува само во себе.

Но над сè, човекот е суштество што бара смисла. Дури и кога вели дека смисла нема, тој ја бара во успехот, во љубовта, во верата, во работата, во уметноста, во борбата, во признанието, во тишината. Без смисла, животот се претвора во механичко редење денови. Со смисла, и страдањето може да добие човечка форма.

Достоинството како последна мера

Суштественоста на човекот не е во тоа да биде совршен. Совршенството не е човечка категорија. Човекот греши, паѓа, се плаши, се губи, се враќа. Неговата големина не е во тоа никогаш да не падне, туку во тоа да не се помири со сопственото обезличување.

Достоинството е последната мера на човекот. Тоа не зависи секогаш од околностите, ниту од богатството, ниту од признанијата. Постојат луѓе со малку, а со внатрешна исправеност што не може да се купи. И постојат луѓе со многу, а со празнина што не може да се сокрие.

Да се биде човек значи да се живее меѓу земното и возвишеното, меѓу стравот и надежта, меѓу слабоста и можноста за добрина. Човекот е недовршено суштество, но токму во таа недовршеност е неговата драма и неговата убавина. Тој е прашање што го носи сопствениот живот како одговор.

Ако има нешто суштинско во човекот, тоа е ова: способноста да не се сведе на она што го притиска, да не се претвори во она од што се плаши и да не заборави дека неговата најголема сила не е во надмоќта, туку во човечноста.