Понекогаш цел еден творечки живот останува во сенката на едно единствено дело. Не затоа што авторот немал што друго да каже, туку затоа што една негова творба успеала да го надживее времето, модата и контекстот во кој била создадена. Таков е случајот со Руџеро Леонкавало – композитор, пијанист и либретист чие име денес речиси автоматски го поврзуваме со операта „Палјачи“.
Во таа асоцијација има и величина и неправда. Величина – затоа што малкумина композитори создале сцена што толку длабоко навлегла во колективната претстава за театарот, љубомората, маската и човечката болка. Неправда – затоа што зад „Палјачи“ стои многу поширок творечки пат, исполнет со амбиции, патувања, неуспеси, ривалства и постојано барање место во европскиот музички свет.
Од Неапол кон европската сцена
Руџеро Леонкавало е роден во Неапол на 23. април 1857. година. Потекнувал од семејство во кое уметноста и образованието не биле туѓи, а уште како момче почнал да се занимава со музика. Учел пијано, хармонија и композиција во Неапол, а подоцна неговите интереси се прошириле и кон книжевноста и драмата. Тоа спојување на музиката и зборот ќе остане едно од обележјата на неговата кариера: за повеќето свои опери самиот ги пишувал либретата.
Пред славата, неговиот живот бил далеку од сигурен. Работел како пијанист и учител по музика, престојувал во различни европски градови и постепено влегувал во светот на театарот. Во Париз се движел во уметнички кругови и го набљудувал животот одблизу – не како апстрактна идеја, туку како материјал од кој може да настане драма. Токму тоа чувство за непосредност подоцна ќе стане суштинско за неговата музика.
Леонкавало припаѓа на генерацијата италијански композитори поврзани со веризмот – правец што во операта ја внесе грубата блискост на секојдневниот живот. Наместо кралеви, митолошки суштества и далечни историски дворци, на сцената се појавуваат обични луѓе, локални заедници, страсти, предавства, сиромаштија и насилство. Во таа група се вбројуваат и Пјетро Маскањи, Џакомо Пучини, Умберто Џордано и Франческо Чилеа.
„Палјачи“ – кога претставата престанува да биде игра
Пресвртниот момент дошол по огромниот успех на Маскањиевата „Cavalleria rusticana“ во 1890. година. Леонкавало почувствувал дека новата публика бара пократка, подиректна и драматично набиена опера. За неколку месеци ги напишал музиката и либретото за „Палјачи“, дело што премиерно било изведено во миланскиот Teatro Dal Verme во 1892. година и речиси веднаш започнало меѓународен сценски живот.
Сюжетата на прв поглед е едноставна: патувачка театарска дружина доаѓа да одигра претстава, а зад сценските маски веќе врие вистинска љубомора. Границата меѓу улогата и животот постепено исчезнува. Она што започнува како комедија во духот на commedia dell’arte завршува како трагедија пред очите на публиката.
Токму тука Леонкавало го пронашол својот најмоќен театарски механизам. Во „Палјачи“ не гледаме само љубоморен сопруг и неверна жена. Гледаме човек кој мора да ја стави маската и да ја продолжи претставата во миг кога неговиот приватен свет се распаѓа. Театарот не ја прикрива вистината – тој ја прави уште понеподнослива.
Метрополитен опера го опишува делото како еден од најсилните примери на веризмот токму поради тоа преплетување на сценската фикција со вистинската човечка трагедија. Во вториот дел на операта претставата во претставата повеќе не може да се одвои од она што навистина се случува меѓу ликовите.
Човекот што мора да се смее
Најпознатиот момент од операта е аријата „Vesti la giubba“. Канио, човек скршен од сознанието за неверството на сопругата, мора да излезе пред публика и да ја игра улогата на смешниот кловн. Неговата приватна болка нема право да ја запре претставата. Во таа сцена се наоѓа можеби и причината зошто „Палјачи“ останува жива повеќе од еден век. Секој човек на некој начин ја познава разликата меѓу лицето што го покажува пред другите и она што го носи во себе. Леонкавало ја претвора таа разлика во музичка трагедија. Маската веќе не е реквизит – таа е обврска.
Затоа операта успеала да излезе од тесниот оперски круг. Ликот на тажниот кловн кој мора да ја забавува публиката додека во себе се распаѓа станал еден од најпрепознатливите симболи на модерниот театар.
По големиот успех
Успехот на „Палјачи“ бил огромен и брз. Делото било поставувано низ Европа, Америка и Русија, а Леонкавало на триесет и пет години веќе бил име од меѓународен ранг.
Продолжил да пишува. Меѓу неговите позначајни дела се „I Medici“, „Chatterton“, „La Bohème“, „Zazà“, „Der Roland von Berlin“, „Zingari“ и „Goffredo Mameli“. Пишувал и оперети, романси и инструментална музика. Сепак, ниту едно од тие дела не ја повторило светската судбина на „Палјачи“. Особено интересна останува неговата „La Bohème“, создадена во време кога и Пучини работел на опера врз истата книжевна основа. Историјата му дала далеку поголем простор на Пучиниевото дело, додека верзијата на Леонкавало останала во периферијата на стандардниот репертоар.
Во тоа има нешто карактеристично за целата негова кариера. Леонкавало бил способен да создаде исклучително силен театарски момент, мелодија што веднаш го погодува слушателот и драмска ситуација што не бара долги објаснувања. Но неговиот творечки пат не се развивал со еднаква сила. Светската опера го запаметила преку едно ремек-дело, а останатото го оставила на музиколозите, специјализираните театри и љубопитните слушатели.
Уметникот во сенката на сопственото ремек-дело
Руџеро Леонкавало починал на 9. август 1919. година во Монтеκатини. До крајот на животот неговото име останало поврзано со делото што му ја донело најголемата слава, но и со товарот на таа слава. Тоа е една од необичните ирониии на уметноста: понекогаш ремек-делото станува толку големо што почнува да го засенува сопствениот автор. Леонкавало денес не е запаметен како композитор со огромен број дела што постојано се изведуваат, туку како човекот кој успеал во еден краток оперски простор да ја спои љубомората, театарот, насилството, илузијата и болката на човекот што мора да продолжи да игра.
И можеби токму затоа „Палјачи“ сè уште не звучи како музејско дело. Зад сценската шминка останува прашање што не старее: што се случува кога улогата што ја играме пред другите повеќе не може да ја сокрие вистината?
