Не е проблемот само во „лошиот речник“. Кога политичарот го заменува аргументот со понижување, навредата станува метод, а простаклакот – јавен модел што од говорницата лесно се преселува во целото општество.
Има зборови со кои понекогаш премногу лесно си ја олеснуваме совеста. Еден од нив е – некултура. Кога некој јавно навредува, омаловажува, се потсмева, посегнува по семејството, изгледот, потеклото или личното достоинство на другиот, често велиме:
„Некултурно однесување.“
Но дали е тоа доволно точен збор?
Не секогаш. Некултурата може да биде недостаток на воспитание. Непознавање на општествените норми. Неснаоѓање. Грубост што произлегува од незнаење.
Простаклакот е нешто друго. Тој е свесна употреба на понижувањето како средство за надмоќ. А токму затоа навредата, особено кога доаѓа од политичар и е намерна, јавна и повторувана, многу поточно може да се нарече простаклак. Не затоа што некој не знае подобро, туку затоа што избрал да биде таков.
Демократијата е судир на аргументи, не натпревар во навреди
Политиката без судир не постои. Во демократско општество треба да се судираат идеи, економски концепти, погледи за надворешната политика, ставови за образованието, здравството, даноците, европската интеграција, социјалната политика. Едните може да тврдат дека некоја владина мерка е добра. Другите дека е катастрофална. Едните можат да бараат оставка. Другите да ја бранат власта. Ништо од тоа само по себе не е проблем. Напротив – тоа е демократија.
Советот на Европа ја смета слободата на изразување за една од суштинските основи на демократското општество, а заштитата особено се однесува на политичкиот говор и прашањата од јавен интерес. Таа заштита опфаќа и ставови што можат да навредат, шокираат или вознемират.
Но постои суштинска разлика меѓу:
„Вашата политика е погрешна затоа што…“ и „Вие сте идиот.“
Меѓу: „Оваа влада не ја спроведе ветената реформа.“ и „Вие сте неспособни примитивци.“
Првото отвора расправа. Второто ја затвора. Првото бара одговор. Второто бара возвратна навреда.
И тука почнува спиралата.
Кога завршува аргументот, започнува етикетата
Навредата има една огромна политичка предност. Таа е лесна. За аргумент треба знаење. Треба податок. Треба логика. Треба да ја познавате темата. Треба да го слушнете противникот. Треба да одговорите на она што навистина го кажал, а не на карикатурата што сте ја направиле од неговиот став.
За навредата не е потребно ништо од тоа. Потребен е само микрофон. И доволно гласен тон. Затоа навредата често станува интелектуална кратенка: наместо да се побие ставот, се дисквалификува човекот што го изговорил. Не се одговара на аргументот. Се напаѓа личноста. А потоа се создава впечаток дека расправата е добиена. Не е. Само е прекината.
Простаклакот не е политичка храброст
Современата политика создаде уште една опасна забуна. Грубоста почна да се продава како храброст. Политичарот што навредува е „директен“. Оној што понижува е „човек без влакна на јазикот“. Оној што користи уличен речник „зборува како народот“. Не.
Да се зборува јасно не значи да се биде простак. Најострите политички реченици можат да бидат изговорени без ниту една лична навреда.
Може да се каже: „Оваа одлука е неодговорна.“, „Оваа политика предизвика штета.“, „Ветувањето не е исполнето.“, „Овие бројки не го потврдуваат она што го тврдите.“, „За ова мора да понесете политичка одговорност.“
Тоа може да биде многу поостро од десет пцовки. Затоа што погодува во суштината.
Простаклакот не е доказ за храброст. Често е само замена за мисла.
Политичарот не е човек што зборува само во свое име
Тука лежи клучната разлика меѓу приватниот простак и политичкиот простак. Ако двајца луѓе се навредуваат на приватна маса, последиците најчесто остануваат меѓу нив. Но политичарот зборува од функција. Од парламентарна говорница. Од прес-конференција. Од телевизиско студио. Пред десетици илјади следбеници на Интернет. Неговиот збор се умножува. Го преземаат партиските активисти. Го повторуваат симпатизерите. Го ставаат медиумите во насловите. Го претвораат социјалните мрежи во хаштаг, меме или навредлива етикета.
И одеднаш она што било реченица на еден човек станува говор на илјадници. Токму затоа јавната функција не треба да носи помала, туку поголема одговорност за зборот.
Од говорницата до улицата има многу краток пат
Политичкиот речник никогаш не останува само во политиката. Ако од највисоките институции секојдневно се слушаат навреди, етикети и лични дисквалификации, тие со време почнуваат да изгледаат нормално. Потоа истиот јазик се појавува во телевизиските дебати. Во интернет-коментарите. Во кафеаните. Во семејните расправии. Меѓу соседите. На улица.
Во 2020 година Мисијата на ОБСЕ во Скопје, заедно со други институции и организации, предупреди дека негативните и омразувачки пораки лесно се шират преку онлајн и традиционалните медиуми и можат од политичкиот дискурс да се прелеат во општеството.
Тоа е можеби најважната причина зошто политичкиот простаклак не е само приватен карактерен недостаток. Тој има публика. А публиката учи.
Кога противникот ќе стане „непријател“
Навредата има и подлабока функција. Таа постепено го одзема човечкото лице на политичкиот противник. На почетокот некој е човек со различно мислење. Потоа е „неспособен“. Потоа е „предавник“. Потоа „непријател“. А кога еднаш ќе го претвориме противникот во непријател, веќе не разговараме со него. Се бориме против него.
Токму затоа демократската култура бара една навидум едноставна, но тешка способност: да се прифати дека човекот со кого длабоко не се согласуваме сè уште има право да биде дел од истото општество. Политичкиот противник не е туѓо тело во државата. Денес е опозиција. Утре може да стане власт. Денешната власт утре може да стане опозиција.
Институциите треба да останат заеднички. Ако секоја политичка промена ја доживуваме како победа над непријателска војска, државата постепено се претвора во територија што различни табори наизменично ја освојуваат.
Човекот најдобро се гледа според тоа како зборува за оној што не го сака
Лесно е да се биде културен со пријателите. Лесно е да се биде љубезен кон луѓето што нè фалат. Лесно е да покажуваме толеранција кога никој не ни противречи. Вистинската мерка се гледа во конфликтот.
Каков станува човекот кога е критикуван? Каков е кога губи? Каков е кога некој му противречи? Како зборува за човекот што политички не може да го поднесе? Токму таму се гледа дали културата е само манир или карактер.
Затоа навредата често кажува помалку за навредениот, а многу повеќе за оној што навредува.
Дипломата не е вакцина против простаклак
Постои уште една заблуда: дека простакот по дефиниција е необразован човек. Не е. Човек може да има факултет. Магистратура. Докторат. Да зборува неколку јазици. Да има висока државна функција. Да цитира филозофи. И сепак да биде простак.
Зашто образованието и културата не се идентични категории. Дипломата покажува дека некој завршил образование. Начинот на кој се однесува кон другиот покажува каков човек станал. Можно е човек со малку формално образование да има исклучително чувство за достоинство, мера и почит.
Како што е можно високообразован човек во мигот кога ќе почувствува политичка моќ да покаже речник што би засрамил и кафеанска расправија.
Социјалните мрежи го наградуваат ударот, не објаснувањето
Постои и современа причина зошто политичката навреда станува толку привлечна. Дигиталниот простор ја сака кратката реченица. Конфликтот. Шокот. Навредата.
Аргумент од десет пасуси тешко станува вирален. Навредата од пет зборови може да обиколи цела држава за еден час. Таа добива кликови. Коментари. Споделувања. Контранапади.
И алгоритамот добива токму она што го сака – ангажман. Но демократијата и алгоритамот немаат исти интереси. Она што е добро за гледаноста не мора да биде добро за јавниот разговор.
И токму тука политичарот треба да избере: дали сака да биде државник или производител на содржина за следниот вирален клип.
Слободата на говор не значи право на ослободување од критика
Острата политичка критика мора да остане заштитена. Дури и кога боли. Дури и кога е непријатна. Дури и кога власта не сака да ја слушне.
Советот на Европа предупредува и дека претерано рестриктивните правила за клевета можат да имаат „оладувачки ефект“ врз слободата на изразување и јавната дебата. Затоа решението за политичкиот простаклак не е создавање стерилен јавен простор во кој никој никого не смее остро да критикува. Напротив.
Потребна ни е повеќе критика. Но подобра критика. Потребни се повеќе аргументи. Повеќе факти. Повеќе незгодни прашања. Повеќе политичка сатира. Повеќе разобличување. А помалку примитивно понижување.
Простаклакот нема партија
Можеби најважниот тест доаѓа тогаш кога навредува „нашиот“. Многу лесно ја препознаваме вулгарноста кај политичкиот противник. Неговата навреда е скандал. Неговата грубост е недозволива. Неговата етикета е доказ за ниско ниво.
Но кога истиот речник ќе го употреби политичарот што ни е близок?
Тогаш станува „духовит“. „Го ставил на место.“ „Му кажал што заслужува.“
И токму тука се открива дали имаме принцип или навивачка припадност. Ако навредата е простаклак, мора да биде простаклак без оглед на тоа од која страна на парламентарната сала доаѓа. Инаку не браниме култура. Браниме племе.
Не секоја навреда е говор на омраза – но границите не смеат да се бришат
Важно е да не се мешаат поимите. Секоја политичка навреда не е автоматски говор на омраза.
Советот на Европа го третира говорот на омраза како посебна и посериозна категорија на изразување поврзана, меѓу другото, со поттикнување, ширење или оправдување омраза, дискриминација или насилство кон луѓе или групи врз основа на нивни лични карактеристики или статус.
Но токму затоа треба да ги чуваме границите. Кога јавниот простор ќе се навикне на постојано понижување, деградирање и дехуманизирање на противникот, лесно се создава средина во која сè потежок говор почнува да се прифаќа како нормален. Моќта треба да го дисциплинира јазикот, а не да го ослободи од сите граници
Од човек со поголема политичка моќ логично е да очекуваме поголема самоконтрола. Не помала. Функцијата носи привилегии. Но носи и одговорност.
Начинот на кој претседател, премиер, министер, пратеник, градоначалник или партиски лидер зборува за новинар, критичар, политички противник или обичен граѓанин не е само приватно прашање на темперамент.
Тоа е и порака за тоа како ја разбира функцијата.
Советот на Европа во своите насоки за непријателската политичка реторика посебно нагласува дека државните функционери и јавните личности не треба да го поткопуваат интегритетот на новинарите и другите медиумски актери ниту со својата реторика да ја загрозуваат нивната безбедност.
Моќта не му дава на човекот право да биде погруб. Таа треба да му наложи да биде повнимателен.
Најтешката победа е да го поразиш аргументот, а да не го понижиш човекот
Во политиката секогаш ќе има лутина. Ќе има остри расправии. Ќе има неправда. Ќе има скандали. Ќе има неодговорни политики што заслужуваат најжестока критика. Но токму тука се гледа квалитетот на јавната култура.
Можеш ли да кажеш дека некоја политика е погрешна без да му го одземеш достоинството на човекот што ја застапува?Можеш ли да го разоружаш неговиот аргумент без да го понижиш неговото семејство? Можеш ли да докажеш дека некој не е во право без да мораш да докажуваш дека е помалку вреден човек?
Тоа е разликата меѓу дебата и пресметка. Меѓу политика и улична кавга. Меѓу остар јазик и простаклак.
Државата останува и откако навредите ќе бидат заборавени
Политичарите ќе доаѓаат и ќе си заминуваат. Партиите ќе победуваат и ќе губат. Властите ќе се менуваат.
Денешните моќници еден ден ќе бидат поранешни функционери. Но општеството ќе остане да живее со јазикот што тие го нормализирале. И тоа можеби е највисоката цена на политичкиот простаклак. Не една навредена личност. Не еден телевизиски скандал. Не еден вирален клип. Туку постепено создавање општество во кое луѓето веќе не знаат да се расправаат без да се мразат.
Навредата не го намалува противникот – го намалува оној што ја изговара
Може да се победи политички противник. Може да се собори негов аргумент. Може да се докаже дека згрешил. Може да се бара негова оставка. Може јавноста безмилосно да ја преиспитува неговата работа. Сето тоа е легитимен дел од демократската политика. Оној што нема ништо посилно од навредата веќе покажал колку му е силен аргументот.
Навредата не е секогаш само некултура. Некултурата може да биде незнаење. Простаклакот е одлука. Одлука другиот да се понижи за самиот навредувач да изгледа поголем.
А тоа е особено опасно во политиката. Зашто кога простакот има само маса пред себе, го слушаат неколкумина. Кога има политичка говорница, камера и микрофон – може да го воспитува целото општество.
Прашањето е само: во што?
