ЈП ЖРСМ Инфраструктура ја завршило 2024. година со загуба од 188,8 милиони денари, додека со пренесените загуби од претходните години негативниот резултат достигнал 4,72 милијарди денари – околу 76,6 милиони евра. Новата ревизија на работењето отвора многу поширока слика од една лоша финансиска година: застарена железничка инфраструктура, скапи доцнења на Коридорот 8, неповлечени кредити за кои се плаќаат провизии, нерешен имот и сериозен недостиг од соодветен кадар.
Наодите се однесуваат на ревизијата на финансиските извештаи и усогласеноста на ЈП ЖРСМ Инфраструктура за 2024. година. Тие доаѓаат во момент кога Македонија повторно вложува големи средства во железничките коридори и кога прашањето веќе не е само колку километри нова пруга ќе бидат изградени, туку дали системот што треба да управува со нив има финансиска, кадровска и техничка способност да функционира.
Загубата не е единствената сметка што ја плаќа железницата
Според податоците објавени по ревизијата, претпријатието во 2024. година остварило загуба од 188,775 милиони денари. Таа е значително помала од загубата во 2023 година, но акумулираниот товар од претходните години останува голем: вкупната пренесена и тековна загуба достигнува 4,724 милијарди денари.
Проблемот станува посериозен кога финансискиот резултат ќе се поврзе со инвестициите. За рехабилитација, изградба и реконструкција на железничката инфраструктура биле одобрени заеми во вкупна вредност од 191,4 милиони евра, а до крајот на 2024 година 44 проценти од средствата сѐ уште не биле повлечени.
Неповлечен кредит не значи и бесплатни пари што мирно чекаат да бидат употребени. До крајот на 2024 година биле платени 7,78 милиони евра провизии за неповлечените средства, од кои 536 илјади евра само во текот на таа година. Дополнително, за камати во 2024 година биле исплатени 2,85 милиони евра, при варијабилни каматни стапки од 4,84 до 5,14 проценти.
Тоа е една од најважните пораки на ревизијата: цената на инфраструктурниот застој не се мери само со незавршени километри пруга. Се мери и со камати, провизии, анекси, нови рокови и години во кои инвестицијата не ја создава економската вредност за која била планирана.
Коридорот 8 – проект што го следат нови рокови и повисоки трошоци
Посебно внимание ревизорите посветиле на источниот железнички Коридор 8. Станува збор за проект со долга историја, чија изградба во различни фази се влече уште од 1996 година.
Кај првата делница, Куманово-Бељаковце, договорот склучен во 2013 година бележи зголемување на вредноста за 96 проценти во однос на првично договорената сума од 39,7 милиони евра. Рокот, според ревизорските наоди, бил продолжен за осум години и три месеци. Меѓу причините се наведуваат грешки во проектната документација, дополнителна експропријација, промени на материјалите и техничките решенија, сигнализацијата, телекомуникациите, пристапните патишта, како и раскинување договор и избор на нов изведувач.
За втората делница, Бељаковце-Крива Паланка, договорот за градба бил склучен во јули 2022 година, во вредност од 155 милиони евра. Во ревизорскиот извештај е наведен пролонгиран рок за завршување до 23 октомври 2026 година. Бидејќи ревизијата ги опфаќа финансиските извештаи и работењето за 2024 година, овој датум треба да се чита како рок утврден во проектната документација, а не како потврда за фактичката состојба на проектот по 23 октомври 2026 година.
Ова е особено важно затоа што Македонија во меѓувреме обезбеди ново европско финансирање за продолжување на источниот железнички крак. Panoptikum веќе пишуваше за грантот од 149 милиони евра за третата фаза на пругата кон Бугарија и за фактот дека најтешката фаза допрва ќе го тестира капацитетот на државата да ја доврши сложената железничка инфраструктура.
Новата ревизија ја прави таа проверка уште поважна. Финансиската конструкција сама по себе не е гаранција дека проектот ќе биде завршен навреме и во планираната вредност.
Имот од стотици милиони евра без целосно средена евиденција
Ревизорите утврдиле сериозни слабости и во имотната евиденција. За земјиште со книговодствена вредност од 7,22 милијарди денари не биле обезбедени имотни листови. Дури 91 процент од градежните објекти, со вредност од 12,77 милијарди денари, се линиски инфраструктурни објекти што не биле евидентирани во катастарот на инфраструктурни објекти, додека за 88 проценти од останатите градежни објекти претпријатието немало имотни листови со кои се докажува запишаното право на сопственост.
Утврдени се и залихи што со години остануваат во сметководството. Околу 75 проценти од нив, во вредност од 250,7 милиони денари, потекнуваат од периодот пред 2019 година, без да биде направена соодветна проценка на нивната реална вредност.
Особено впечатлив е податокот дека 33 проценти од дел од материјалните средства во подготовка биле набавени пред 15 години, а сѐ уште не биле употребени.
Железница стара не само по шините, туку и по кадровската структура
Финансиските слабости се преклопуваат со кадровски проблем. Од 1.314 систематизирани работни места во претпријатието биле пополнети 718, односно 54 проценти. Најзастапена е групата вработени на возраст од 56 до 60 години.
Ревизијата покажала и дека 30 проценти од вработените не ги исполнуваат посебните услови за степен или вид на образование, а уште 5 проценти не ги исполнуваат дополнителните услови предвидени со систематизацијата.
Од 2020 година недостигот од кадар делумно се надоместувал со времени решенија за распоредување. Од 96 вработени распоредени на таков начин во 2024 година, 55 проценти не ги исполнувале посебните услови за работното место, а 12 проценти не ги исполнувале дополнителните.
Кај систем што управува со пруги, сигнализација, безбедносни системи и регулирање на железничкиот сообраќај, кадровската структура не е административен детал. Таа е дел од способноста инфраструктурата да се одржува и безбедно да се користи.
Повеќе од 40 години без значајна модернизација
Ревизорската оценка за состојбата на мрежата е директна: инфраструктурата е застарена, недоволно одржувана и делумно нефункционална. На делови од Коридорите 10, 10д и 8 се применуваат намалени брзини поради дефекти, застарени системи и опожарени прагови, додека на одредени делници железничкиот сообраќај е целосно запрен.
Во извештајот се посочува дека повеќе од 40 години немало значајни инвестиции во делови од железничката инфраструктура и дека се потребни сериозни вложувања за нејзино обновување и модернизација.
На 3 и 4 ноември 2026 година раководството на ЈП ЖРСМ Инфраструктура доставило до ревизорите известувања за преземени мерки и за степенот на реализација на препораките, вклучително и информации за напредокот на првите две фази од Коридорот 8.
Целосната слика затоа не е дека во железницата „нема инвестиции“. Напротив, во неа се вложуваат и се планираат значителни домашни и меѓународни средства. Проблемот што го открива ревизијата е потежок: државата во исто време гради нови делници врз систем кој носи акумулирани загуби, стара мрежа, кадровски дефицит и нерешени управувачки слабости.
Токму затоа инфраструктурната трка на Македонија не може да се мери само со вредноста на потпишаните договори. Кај железницата тестот ќе биде многу попрактичен: дали новите милиони ќе создадат функционална мрежа или повторно ќе плаќаме за години во кои проектите, кредитите и пругите не се движат со иста брзина.
Податоците за ревизорските наоди се објавени од Државниот завод за ревизија.
