Постојат моменти кога иднината не доаѓа како револуција, туку како враќање. Не како носталгија, туку како нужност. Денес сè почесто слушаме дека две нешта ќе го одбележат справувањето со глобалната криза и стабилноста на државите: сигурното снабдување со храна и унапредувањето на знаењето – науката, образованието, технолошките иновации, но и она тивко, често потценето традиционално знаење. Тоа не е радикален став. Тоа е трезвен заклучок што го делат сè повеќе економисти, еколози и мислители. А токму затоа отвора и низа непријатни дилеми.
Храната како систем, не како производ
Кога зборуваме за снабдување со храна, не зборуваме само за тоа дали полиците во супермаркетите се полни. Зборуваме за производство, за локализација, за цел еден комплексен систем што ги поврзува селото и градот. Не станува збор само за скратување на растојанието меѓу производителот и потрошувачот, туку и за оживување на селото преку мали погони за секундарна преработка, преку нови форми на енергија, преку биомаса која веќе денес се наметнува како едно од најевтините и најперспективни горива.
Сето тоа, секако, не се случува во вакуум. Климатските промени, енергетската криза, социјалната и егзистенцијалната несигурност не се апстрактни поими, туку реалност што директно го обликува секојдневието. Тие нè туркаат кон нов начин на живеење, кон нова организација на животот, врз урнатините на потрошувачкото општество кое веќе го чувствува „земјотресот“ на глобалната економска рецесија.
Крајот на индустриската илузија
Не е така одамна кога производството на храна беше речиси исклучива дејност на селото, заснована на мали поседи и семејни фарми. Индустриското земјоделство на 20. и почетокот на 21. век, потпрено врз евтини фосилни горива и огромни земјишни поседи, донесе драматични последици: уништување на малите фармери, празнење на селата, губење на знаења што се пренесувале со генерации. Денес веќе е јасно дека моделот што ја претвора нафтата во храна не е одржлив.
Токму тука се надоврзува ставот на Richard Heinberg, еден од најпознатите истражувачи на феноменот „peak oil“. Тој предупредува дека ре-рурализацијата нема да биде маргинален тренд, туку доминантна социјална промена на 21. век. Според него, во следните децении ќе се врати историскиот баланс меѓу руралната и урбаната популација, со мнозинство луѓе што повторно ќе живеат во мали заедници и ќе се занимаваат со производство на храна. Овие тези се разработени и во неговото дело Fifty Million Farmers, кое може да се најде преку анализи на Energy Bulletin или Post Carbon Institute.
Органското земјоделство и економската логика
Истражувањата одамна покажуваат дека органското производство не е само етичка или еколошка алтернатива, туку и економски разумна опција. Студија изработена за британската организација Soil Association покажува дека при високи цени на нафтата органското производство на житарици може да биде попрофитабилно од конвенционалното, токму поради значително пониската потрошувачка на енергија и ѓубрива. Ваквите анализи се јавно достапни на нивната официјална страница и често се цитираат во европските аграрни политики.
Слични сигнали доаѓаат и од World Bank, која проценува дека до 2030 година светското производство на житарици ќе мора значително да порасне за да ги задоволи потребите на растечката популација. Истовремено, податоците покажуваат дека најголемиот дел од сиромашното население во светот живее токму во руралните подрачја, што ја прави руралната економија клучна точка за социјална стабилност.
Селото како простор на иднината
Оваа логика ја споделуваат и критички ориентирани автори. „Кога се мери продуктивноста, малата фарма е непобедлива“, пишува George Monbiot во The Guardian. Не станува збор за романтизација, туку за анализа на системи што функционираат со помалку ресурси и повеќе човечки труд.
Обединетите нации, преку своите извештаи, одамна укажуваат дека токму руралните подрачја ќе бидат двигатели на нови работни места во овој век, особено во органското земјоделство и во производството на енергија од обновливи извори. United Nations Environment Programme во рамки на концептот „Global Green New Deal“ ги издвојува чистата енергија, одржливото земјоделство и еколошката инфраструктура како клучни полиња за развој. Овие документи се достапни и анализирани на официјалната UNEP платформа.
Климата како краен судија
Индустрискиот начин на производство и потрошувачката култура доведоа до сериозни климатски нарушувања. Не случајно, поранешниот главен економист на Светската банка, Nicholas Stern, укажува дека климатските промени се најголемото пазарно промашување на модерната економија. Денес светот троши повеќе ресурси отколку што природата може да обнови, а тоа неминовно ја става храната и енергијата во центарот на идните конфликти и политики.
Сè појасно станува дека производството на храна ќе биде сè потешко, токму во време кога ќе биде сè попотребно. Затоа селото веќе не може да биде маргина на економијата. Напротив, руралните подрачја ќе ја прошират својата улога – од производство на храна кон производство на енергија, кон нови облици на локална економија, кон повторно поврзување со градот.
Нов сојуз меѓу селото и градот
Заклучокот е едноставен, но далекусежен. Земјоделството повеќе не може да биде исклучива грижа на селаните. Во услови на енергетска криза, климатски промени и економска нестабилност, производството на храна и обновлива енергија мора да стане заедничка грижа – на градот и на селото, на локалните заедници и на државата. Времето на нерамноправниот однос помеѓу селото и градот истекува. Она што доаѓа е потреба од нов, порамноправен сојуз, заснован на реалноста, а не на илузијата за бескраен раст.
