Рајнер Марија Рилке останува современ не затоа што оставил неколку убави реченици за љубовта, осаменоста и животот, туку затоа што неговата поезија одбива да ни го олесни постоењето со лесни одговори. Кај него нема брза утеха, нема ветување дека болката има едноставна смисла, ниту уверување дека човекот еден ден конечно ќе стане целосен и спокоен. Рилке го прави спротивното: нè задржува пред прашањата од кои најчесто сакаме да побегнеме.
Токму во тоа е неговата сила. Во време во кое секоја несигурност треба веднаш да се именува, објасни, поправи или претвори во совет, Рилке нè потсетува дека постојат искуства што не се решаваат. Тие мора да се издржат, да се проживеат и, ако имаме доволно трпение, да нè променат.
Роден во Прага во 1875. година како Рене Карл Вилхелм Јохан Јозеф Марија Рилке, а починат во Швајцарија во 1926. година, тој живеел меѓу јазици, градови, култури и луѓе речиси постојано во движење. Прага, Минхен, Париз, Русија, Италија и Швајцарија не се само точки во неговата биографија. Тие се дел од внатрешната географија на автор кој ретко имал чувство дека некаде целосно припаѓа.
Осаменоста кај Рилке не е слабост, туку услов за созревање
Рилке често се претвора во поет на „убавите мисли“. Од неговите писма и песни се извлекуваат реченици што денес живеат како цитати, одвоени од немирот од кој настанале. Така се губи суштинското: кај него осаменоста не е романтична поза, туку опасен и неопходен простор во кој човекот останува без вообичаените засолништа.
Во Писма до еден млад поет, создадени од преписката со Франц Ксавер Капус, Рилке не настапува како авторитет кој располага со готови решенија. Неговата најпозната мисла – дека треба да ги живееме прашањата – не е нежна порака за трпение. Таа е прилично строга. Значи да се прифати дека некои одговори не можат да се добијат порано отколку што човекот ќе стане способен да ги живее.
Тоа е суштински антисовремен гест. Нашата култура бара веднаш да знаеме што чувствуваме, зошто го чувствуваме и како да го надминеме. Рилке инсистира дека развојот не се случува по команда. Човекот мора извесно време да остане во неизвесноста.
Поезијата како дисциплина на гледањето
Една од пресвртните точки во неговото творештво е средбата со Огист Роден. Во Париз Рилке извесно време работел како негов секретар, а од скулпторот научил нешто што ќе стане централно за неговата поетика: уметникот мора да гледа пред да толкува.
Тоа звучи едноставно, но кај Рилке гледањето е речиси морална дисциплина. Предметот, животното, телото или природата не треба веднаш да се претворат во симбол за нашите чувства. Треба најнапред да им се дозволи да постојат пред нас. Оттука доаѓаат неговите прочуени „песни-предмети“. Во нив поетот не ја користи стварноста како огледало на своето расположение. Тој се обидува толку внимателно да ја набљудува што нешто од нејзината туѓост да остане недопрено.
„Пантерот“ е можеби најчистиот пример. Животното во кафезот не е објаснето. Рилке го следи неговото движење, погледот и силата што нема каде да се насочи. Токму затоа песната станува поголема од сцената што ја опишува. Кафезот престанува да биде само кафез. Тој станува форма на свест – живот кој сè уште има сила, но веќе нема хоризонт.
Љубовта не е спојување, туку почитување на туѓата самотија
И во неговото разбирање на љубовта има нешто што лесно се романтизира, а всушност е прилично радикално. Рилке не ја гледа љубовта како целосно спојување на две личности. За него вистинската блискост мора да ја зачува одделноста на другиот.
Тоа значи дека љубовта не е право на поседување. Не е барање другиот да ни ја пополни празнината. Не е ни гаранција против осаменоста. Напротив, зрелата љубов подразбира две личности што ја чуваат и почитуваат самотијата една на друга.
Неговата биографија не ја прави оваа идеја полесна. Бракот со вајарката Клара Вестхоф, бројните љубовни и пријателски врски и потребата постојано да се повлекува покажуваат човек кому блискоста му била истовремено неопходна и тешка. Затоа неговите мисли за љубовта не се рецепт, туку документ на една трајна напнатост: како да му се приближиш на другиот без да го претвориш во продолжение на себеси.
Неговите ангели се страшни затоа што се целосни
Во Дуинските елегии и Сонетите кон Орфеј Рилке ја доведува својата мисла до нејзината најрадикална форма. Таму смртта, љубовта, детството, природата и уметноста не се одделни теми. Сите се дел од истото прашање: што значи да се биде човек во свет во кој сè исчезнува?
Неговите ангели не се утешители. Тие се суштества на таква полнота што човечкото постоење покрај нив изгледа речиси неподносливо кревко. Човекот е ограничен, смртен и недовршен. И токму тоа е неговата судбина.
Рилке не се обидува да ја поништи таа слабост. Тој ја претвора во основа на човечката вредност. Ние ги гледаме нештата знаејќи дека ќе ги изгубиме. Ги сакаме знаејќи дека можат да исчезнат. Ги именуваме токму затоа што се минливи.
Тука се наоѓа една од неговите најдлабоки тези: минливоста не ја намалува вредноста на светот. Таа ја создава неговата драгоценост.
Рилке против културата на брзи одговори
Можеби затоа Рилке денес звучи толку близок. Живееме во култура што постојано нè уверува дека секое чувство мора да има име, секоја криза решение, секоја празнина содржина, а секоја тишина објаснување. Од човекот се очекува постојано да знае што сака, каде оди и која е неговата „најдобра верзија“.
Рилке би бил сомнителен кон таквата брзина. Неговата поезија стои на страната на она што зрее бавно. На чувството што сè уште нема име. На прашањето што не треба веднаш да се затвори со одговор.
Токму тука е неговата вистинска современост. Не во цитатите што можат лесно да се споделат, туку во отпорот кон нашата потреба сè веднаш да се објасни.
Рилке не нè учи како да избегаме од осаменоста, стравот или смртта. Тој нè учи да не ги сведуваме на дефекти што треба да се поправат. Да останеме пред нив доволно долго за да видиме што можат да ни откријат за животот.
Тоа е многу потешка задача од утехата. И можеби затоа неговата поезија сè уште не нè пушта лесно.
Рајнер Марија Рилке – „Пантерот“
Во Jardin des Plantes, Париз
Препев на македонски од германскиот оригинал:
Од минувањето на решетките пред него
погледот му е толку изморен
што веќе ништо не задржува.
Му се чини дека има илјада решетки
и зад тие илјада решетки – нема свет.
Мекиот од на силните, еластични чекори,
што во најтесниот круг непрестајно се врти,
е како танц на сила околу средиште
во кое, замаен, стои еден голем порив.
Само понекогаш завесата на зеницата
безгласно се крева. Тогаш влегува слика,
минува низ затегнатата тишина на телото –
и во срцето престанува да постои.
