Вчера во судската постапка за пожарот во „Пулс“ во Кочани градежното вештачење повторно ја отвори онаа линија на случајот што не може да се сведе на една врата, еден материјал или еден административен пропуст.
Флеш:
Според исказот на градежното вешто лице Маријана Лазаревска, зафатите во објектот биле изведувани без проектна документација, без стручен надзор и без одобрение од надлежните институции.
Тоа е важна разлика. Вештакот посочила дека направените промени не можеле да се третираат како обична адаптација, доградба или надградба, туку како реконструкција за која била задолжителна законска постапка. Според сведочењето, токму таквата постапка не била спроведена.
Судот допрва треба да ја утврди индивидуалната кривична одговорност на обвинетите. Вештачењето не е пресуда. Но тоа дава материјална слика за просторот во кој на 16 март 2025 година се случи пожарот што однесе 63 животи. Јавното обвинителство во јануари 2026 година официјално наведе и 223 лица со тешки телесни и телесни повреди.
Не адаптација, туку реконструкција
Според наодите презентирани во судницата, на некогашниот индустриски објект биле правени повеќе интервенции: биле поставувани челични столбови, надворешни скали и натстрешница, биле оформувани шанкови, ВИП-простор и преградни ѕидови, а делови од внатрешноста биле обложени со гипс-картон. Во поткровната конструкција биле користени стаклена волна, гипс-плочи и полиуретански сунѓер.
Токму полиуретанскиот сунѓер е еден од елементите на кои вештачењето му посветува посебно внимание. Според Лазаревска, неконтролирано вградените материјали имале негативно влијание врз развојот на пожарот и ги влошиле условите во просторот.
Овде суштината не е само во прашањето дали некој материјал смеел или не смеел да биде вграден. Поголемото прашање е кој ја контролира физичката промена на простор во кој ќе се собираат стотици луѓе. Кога магацин или индустриски објект се претвора во место за масовни музички настани, не се менува само декорот. Се менуваат оптоварувањето, движењето на луѓето, противпожарните услови, начинот на евакуација и целата безбедносна логика на градбата.
Токму тој јаз меѓу документот и стварноста Паноптикум го отвори и во анализата „По ‘Пулс’ системот доби уште една шанса – и повторно избра хартија наместо безбедност“. Кога институциите располагаат со одделни документи, а никој не ја проверува целината на терен, административната контрола може да постои на хартија, а ризикот да продолжи да расте во самиот објект.
472 метра квадратни што ја менуваат категоријата
Посебно значаен дел од сведочењето се однесува на површината и категоризацијата на „Пулс“. Според геодетскиот елаборат анализиран од вештакот, објектот имал околу 472 квадратни метри и во текот на годините не бил помал од 300 квадратни метри. Лазаревска нагласила дека ова е важен критериум при определувањето на видот на угостителскиот објект.
Нејзиниот став пред судот бил дека, според површината, организацијата на просторот и неговата опрема, објектот не ги исполнувал условите да биде третиран како кабаре, туку ги имал карактеристиките на диско-клуб.
На прв поглед, разликата меѓу „кабаре“ и „диско-клуб“ може да звучи како бирократска терминологија. Во реалноста, категоризацијата определува какви услови мора да исполнува просторот, колку луѓе може да прими и какви безбедносни стандарди треба да се применуваат.
Затоа прашањето не е како се нарекувал „Пулс“ на документ. Прашањето е дали институционалната категорија одговарала на она што навистина постоело зад вратата.
Според претходно изнесеното градежно вештачење, објектот бил нелегално пренаменет од индустриски во угостителски, а пренамената била спротивна и на урбанистичкиот план. Вештаците посочиле дека надлежните служби на Општина Кочани требало да проверат дали објектот се користи согласно неговата одобрена намена и, доколку не е така, да наложат враќање во првобитната состојба.
Тука веќе не станува збор само за еден сопственик или еден проект. Се отвора прашањето како фактичката состојба на еден објект можела толку долго да се разликува од она што било дозволено или заведено.
Излезот што не бил само врата
Можеби најтешката констатација од аспект на последиците е онаа за патот за евакуација.
Според градежното вештачење, дополнително изградените предни ѕидови и вратата на патот кон излезот создале тесно грло и ја намалувале пропусната моќ при евакуација. Преградните елементи во објектот биле посочени како директна пречка на патот за напуштање на просторот.
Евакуацискиот излез не е архитектонски детаљ што може да се решава според естетиката на просторот. Во момент на пожар секој дополнителен ѕид, свртување, теснење или врата што го забавува движењето станува дел од безбедносната равенка.
Во нормална вечер посетителот речиси и не забележува како ќе излезе од клубот. Токму затоа системот мора да го забележи тоа наместо него.
Вештачењето отвора уште едно важно прашање – колку луѓе воопшто можел безбедно да прими просторот. Според извештајот на Сител од рочиштето, вештакот навел максимален дозволен број од 363 гости, додека ноќта на пожарот во објектот имало повеќе од 600 лица.
Кога бројот на луѓе, ширината на излезите, преградите и запаливите материјали се разгледуваат заедно, станува јасно зошто судската постапка не може да се задржи на прашањето кој поседувал кој документ. Физичкиот простор има сопствена вистина.
Кога секој има документ, а никој не ја гледа целината
Случајот „Пулс“ сè повеќе ја покажува опасноста од институционалната расцепканост. Една институција проверува лиценца, друга градба, трета противпожарни услови, четврта угостителска дејност. Ако секоја го гледа само својот лист хартија, можно е никој да не го види објектот како целина.
Тогаш се создава систем во кој неправилноста може да опстане не затоа што никој нема надлежност, туку затоа што надлежноста е поделена на толку многу места што одговорноста почнува да исчезнува меѓу нив.
Во текстот „Пред тотален пораз на политиката и власта“, трагедијата во Кочани веќе беше поставена во поширокиот контекст на јавната безбедност и институционалната одговорност: што значи држава ако граѓанинот мора да претпоставува дека некој друг веќе проверил дали просторот во кој влегува е безбеден?
Одговорот не може да биде дека посетителот самиот требало да ги проверува проектите, лиценците, противпожарните елаборати и евакуациските патишта. Современиот човек секојдневно им ја доверува сопствената безбедност на системи што не може лично да ги контролира.
Затоа обврската на институциите не завршува со издаден документ. Таа започнува со проверката дали документот одговара на реалноста.
Судењето треба да ја утврди вината, но прашањето е веќе поголемо
Вештачењето на Маријана Лазаревска е еден дел од доказната постапка и неговата тежина ќе ја оценува судот заедно со останатите докази. Тоа мора јасно да се разграничи од конечна судска констатација.
Сепак, фактите што се изнесуваат во судницата веќе бараат сериозен јавен одговор: ако реконструкцијата немала соодветна документација и надзор, ако фактичката намена не одговарала на категоријата, ако имало проблеми со евакуацискиот пат и ако надлежните органи имале механизми за контрола – како објектот продолжил да функционира?
Тоа е централното прашање на „Пулс“.
Не затоа што една трагедија треба да се претвори во политичка парола, туку затоа што 63 загубени животи не смеат да останат само предмет во судска архива.
Паноптикум ја следи и човечката страна на таа загуба преку текстот за документарниот филм „Добри луѓе“ на Милчо Манчевски, посветен на преживеаните, жртвите, луѓето што помагале и на Кочани по 16 март. Бидејќи зад секој технички поим во ова судење – реконструкција, пренамена, пропусна моќ, проект, инспекција – постои човечка последица.
Судењето ќе треба да одговори кој и за што е кривично одговорен. Општеството, пак, има уште една задача: да разбере како повеќегодишната разлика меѓу документите и стварноста станала нормална.
Ако таа разлика повторно ја третираме како административен пропуст, тогаш од „Пулс“ нема да сме научиле ништо.
