Кога велиме дека нешто е „раб на вселената“, тоа звучи како да зборуваме за јасна линија, за некаков замислен праг по кој Земјата завршува, а почнува космичката тишина. Но вистината, како и обично, е послоевита. Токму затоа и оваа тема е толку привлечна – затоа што не нуди само бројка, туку отвора прашање за тоа како човекот воопшто ги црта границите на светот што сака да го разбере.
Во една постара, но и денес често цитирана анализа објавена од SPACE.com, врз основа на мерења од истражувачи од Универзитетот во Калгари, беше посочено дека границата меѓу атмосферата и вселената може физички да се следи околу 118 километри над Земјата. Тоа не значи дека човештвото конечно добило една, засекогаш затворена дефиниција. Значи само дека науката во тој случај успеала попрецизно да забележи каде слабее влијанието на атмосферските движења, а почнува да доминира однесувањето на честичките типично за вселенската средина.
Каде, всушност, почнува вселената?
Тука почнува и вистинскиот проблем. Затоа што прашањето не е само научно, туку и техничко, правно, па и симболично. Во меѓународната воздухопловна и астронаутичка практика, FAI и натаму ја признава познатата Карманова линија на 100 километри како конвенционална граница на вселената. Во американската пракса, пак, за признавање на комерцијални вселенски летови долго се користеше прагот од 50 милји, односно околу 80 километри. Значи, не постои една бројка што сите ја изговараат на ист начин и со иста намера.
Токму затоа бројката од 118 километри е важна – не затоа што ги поништува другите, туку затоа што додава уште една сериозна научна перспектива. Таа не ја укинува границата од 100 километри, ниту ја прави невалидна американската пракса со 80 километри. Таа само покажува дека границите во природата не секогаш се праволиниски, и дека човекот понекогаш инсистира на прецизност дури и таму каде што самата стварност е постепена, прелевачка и флуидна.
Што точно измериле научниците?
Во истражувањето, инструментот Supra-Thermal Ion Imager ја следел разликата меѓу релативно мирните атмосферски струења и многу поенергичното движење на наелектризирани честички. Токму тој премин помогнал да се посочи зоната околу 118 километри како физички „раб“ во конкретни услови на мерење. Тоа е особено значајно затоа што станува збор за подрачје што е превисоко за балони, а прениско за класични сателити – една незгодна, но научно драгоцена зона меѓу двете реалности.
Овде, всушност, е и убавината на наодот. Не добиваме романтична табла на која пишува „од тука почнува вселената“, туку добиваме прецизен научен увид во една област што со децении била тешко достапна за директно мерење. И токму тоа ја прави оваа приказна повредна од сензационалниот наслов.
Што значи тоа за летовите и за вселенскиот туризам?
На прв поглед, може да изгледа дека ова нема некаква драматична практична тежина. Но доволно е да се помисли на вселенски туризам, на комерцијални летови, на правото на прелетување и на идните регулативи, па веднаш станува јасно дека секоја бројка тука има последици. Ако една држава, агенција или компанија вели дека некој влегол во вселената на 80 километри, а друга го врзува тој праг со 100 или 118 километри, тогаш веќе не зборуваме само за физика, туку и за статус, право, реклама и престиж.
Во тој контекст не е чудно што околу ова прашање долго време кружат различни толкувања. Дури и кога NASA зборува за влегување во горните слоеви на атмосферата при враќање на летало, често се споменува таканаречениот entry interface на околу 400.000 стапки, односно приближно 122 километри. Но тоа е оперативна и инженерска референтна точка за реентри, а не универзално правно решение за тоа каде „почнува вселената“.
Границите што човекот ги црта, и оние што природата не ги признава
Најинтересно од сè е што оваа тема лесно нè враќа и на едно подлабоко прашање: дали границите навистина постојат таму каде што ние ги цртаме, или само ни требаат за да можеме полесно да го разбереме светот? Атмосферата не завршува како ѕид. Таа постепено се разредува. Просторот не почнува со свечено отворање врата. И токму затоа секоја дефиниција за „работ на вселената“ е, на некој начин, и научна и човечка – и точна, и условна.
Затоа денес најточно би било да се каже вака: науката има сериозни аргументи дека во одредени физички услови преминот кон вселенската средина може да се забележи околу 118 километри над Земјата, меѓународната аеронаутичка практика најчесто ја користи линијата од 100 километри, а американската традиција често се повикува на 80 километри. Тоа не е слабост на науката. Тоа е доказ дека природата е посуптилна од нашите дефиниции.
И можеби токму затоа оваа тема не е интересна само за астрофизичарите. Таа е интересна и за сите нас. Затоа што секоја граница што човекот сака да ја одреди – било да е земна, морска, воздушна или космичка – најчесто кажува исто толку за човекот колку што кажува и за светот што го мери.
