Кога пејзажот станува татковина

Лазар Личеноски е една од оние ретки уметнички појави кај кои биографијата, пределот и бојата не можат лесно да се раздвојат. Роден во Галичник на 26. март 1901. година, а починат во Скопје на 10. април 1964. година, Личеноски поминува низ пат што ја следи драматичната судбина на македонскиот човек во 20. век: од планинското родно место, преку Тетово и Скопје, до Белград и Париз, па повторно назад кон Македонија.

Во неговата уметност Македонија не е етнографски украс, ниту романтична разгледница. Таа е материја. Камен, сонце, афион, рид, селска куќа, лице, носија, вода, белина, сенка. Личеноски не ја слика земјата како географија, туку како внатрешен предел. Затоа неговите пејзажи не се само погледи кон Галичник, Охрид или македонските полиња; тие се обид бојата да го сочува она што историјата често го троши – чувство на припадност.

Меѓу Париз и Галичник

Личеноски учел во Белград, каде што завршил Уметничко училиште и Академски курс, а од 1927. до 1929. година престојувал во Париз, каде што се усовршувал во ѕидни техники, го посетувал ателјето на Андре Лот и академијата „Гран Шомје“. Тој париски престој е важен, но не затоа што од Личеноски направил „европски“ сликар во плитката смисла на зборот. Напротив, Париз му дал јазик за да може посилно да го каже она што го носел од Македонија.

Во тоа е неговата зрелост. Многумина од периферијата во европските центри одат за да се одречат од сопствениот извор. Личеноски оди за да научи како изворот да го претвори во форма. Во него се препознаваат модернистички импулси, експресивна слобода, силен колорит, декоративна чувствителност, но тие никогаш не стануваат туѓа маска. Тој не го имитира Париз; тој го преведува Галичник на јазик што може да го разбере модерната уметност.

Тука е природната врска со пошироките европски движења во кои бојата престанува да биде само средство за верно прикажување, а станува самостојна сила. За тој контекст, корисно е да се чита и Panoptikum прилогот за фовизмот како правец во уметноста, зашто токму во таквите модерни движења се отвора просторот во кој бојата почнува да мисли, а не само да опишува.

Основачка генерација на македонската современа уметност

Лазар Личеноски, заедно со Димитар Пандилов и Никола Мартиноски, се вбројува во првата група современи македонски ликовни уметници и во темелите на современата ликовна уметност во Македонија. Тоа не е мала историска реченица. Таа значи дека со нив македонското сликарство излегува од зоната на задоцнето локално сведоштво и влегува во просторот на модерната авторска свест.

Кај Личеноски таа свест не се гради со прекин од традицијата, туку со нејзино внатрешно преобразување. Фолклорот кај него не е музејска витрина. Тој е ритам, структура, знак, боја, светлина. Кога слика предел, во него има народна меморија; кога слика фигура, во неа има тишина на векови; кога прави мозаик, каменот добива речиси органски пулс.

Националната галерија на Македонија денес го вклучува Музејот Лазар Личеноски меѓу своите објекти, што покажува дека неговото наследство не е само прашање на историја на уметноста, туку и прашање на културна институционална меморија. А токму институционалната грижа за ваквите автори е тест за тоа колку едно општество навистина ја разбира сопствената култура.

Боја што не сака да молчи

Личеноски е еден од најавтентичните сликари на македонскиот пејзаж. Неговата боја е густа, звучна, понекогаш речиси земјена, понекогаш празнично распеана. Таа не бара да биде мазна и декоративно послушна. Во неа има и грубост, и топлина, и планинска тежина, и јужна светлина.

Токму затоа неговите дела не треба да се гледаат само како „убави слики“. Тие се визуелни сведоштва за еден свет што исчезнува и се преобразува. Во нив има Македонија пред урбаната забрзаност, пред масовната слика, пред туристичката потрошувачка на пределот. Личеноски не ја продава Македонија како егзотика. Тој ја враќа како присуство.

Во тој контекст неговата уметност може да се чита и покрај подлабоката македонска визуелна традиција. Не како директно продолжение на средновековниот фрескоживопис, туку како модерна чувствителност што знае дека ѕидот, бојата и ликот во Македонија имаат долга меморија. Затоа природно се отвора врска и со Panoptikum текстот за фреските во „Св. Ѓорѓи“ во Курбиново, каде што бојата исто така не е украс, туку духовен и културен настан.

Мозаикот како карактер

Особено важен дел од неговото творештво се мозаиците. За време на престојот во Париз освен фреско-сликарството Личеноски ја изучил и техниката на мозаик. Според биографскиот материјал за неговите мозаици, првите ги работел од чакал и кршен камен; камчиња во различни бои собирал со сопругата Зое покрај реки, езера и море, а пред изведбата правел идејна скица на картон.

Оваа постапка кажува многу за него. Мозаикот бара трпение, материјална дисциплина, чувство за целина и доверба во малиот дел. Камчето само по себе не значи многу. Но кога ќе се постави на вистинско место, станува светлина, кожа, вода, сенка, движение. Тоа е речиси метафора за македонската културна историја: фрагменти, прекини, удари, раселувања, и сепак – целина што се составува.

Кај Личеноски мозаикот не е само техника. Тој е карактер. Тој покажува уметник кој не се плаши од бавното создавање, од рачната работа, од материјата. Во време кога уметноста често сака да биде брза, гласна и веднаш потрошлива, неговите мозаици нè потсетуваат дека трајното бара време.

Скопје како последна адреса, не како крај

По 1945. година Личеноски живеел и работел во Скопје, каде што бил професор и директор на Училиштето за применета уметност; Музејот на современата уметност наведува дека бил и добитник на Октомвриската награда за сликарство во 1959. година. Тоа е период во кој тој веќе не е само автор со сопствен опус, туку и фигура што учествува во оформувањето на уметничката средина.

Скопје за Личеноски не е случајна станица. Тоа е град во кој неговото творештво добива јавна тежина, а неговото име станува дел од институционалната меморија. Денес, кога толку лесно ги губиме врските со сопствените културни темели, Личеноски е потсетник дека една култура не се гради само со декларации, туку со дела, училишта, ателјеа, ученици, изложби, јавни простори и живо сеќавање.

Зошто Личеноски сè уште ни треба

Лазар Личеноски ни треба затоа што покажува дека македонската уметност не мора да избира меѓу локалното и европското. Кај него тие две линии не се спротивставени. Европското е јазик, локалното е длабочина. Модерното е форма, меморијата е содржина. Пејзажот е видлив, но татковината е внатрешна.

Тој ни треба и затоа што нè учи дека идентитетот во уметноста не се докажува со пароли. Се докажува со боја што не личи на ничија друга, со ритам што доаѓа од конкретен предел, со сензибилитет што ја носи својата земја без да ја претвори во пропаганда.

Личеноски останува голем затоа што не ја илустрира Македонија, туку ја преобразува во сликарска вистина. А таквите вистини не стареат лесно. Тие само чекаат нови очи што ќе умеат повторно да ги видат.