Што се одбележува денес
Православен верски календар 27 септември – на 27 септември 2026, недела, православната Црква го празнува Воздвижението на Чесниот и Животворен Крст Господов – Крстовден, еден од големите празници во црковната година. Празникот е поврзан со пронаоѓањето на Крстот Христов во Ерусалим и со неговото подоцнежно враќање од Персија. Според православниот верски календар на Denovi.mk за 27 септември, денот одговара на 14 септември по стар стил.
Главен празник: Воздвижение на Чесниот и Животворен Крст Господов – Крстовден
Дополнително: Света царица Плакила; Преподобномаченик Макариј Солунски; Преподобна Марија Тарсиска; претставување на Свети Јован Златоуст и други спомени
Нов календар: 27 септември 2026
Стар календар: 14 септември
Крстовден – празникот на Чесниот Крст
Крстовден го насочува вниманието кон еден од централните симболи на христијанството – Крстот на кој бил распнат Исус Христос. Во православното разбирање Крстот не останува знак само на страдањето и смртта. По Христовото Воскресение тој станува знак на победата над смртта, па оттаму во богослужбениот јазик е наречен Чесен и Животворен Крст.
Црковното предание го поврзува празникот со два големи настана. Првиот е пронаоѓањето на Крстот во Ерусалим во времето на царот Константин Велики и неговата мајка, Света царица Елена. Вториот е неговото враќање во Ерусалим по периодот во кој бил однесен во Персија. Токму овие два настана се издвоени и во записот за Крстовден на Бигорскиот манастир.
Според преданието, царицата Елена во IV век заминала во Светата Земја со намера да ги пронајде местата поврзани со Христовото страдање и Воскресение. На Голгота започнала потрага по Крстот, а при ископувањата биле пронајдени три крста. Се поставило прашањето кој од нив е Христовиот.
Житијната традиција раскажува дека вистинскиот Крст бил препознаен преку чудесен настан. Патријархот Макариј наредил крстовите еден по еден да бидат принесени до починат човек, а при допирот со третиот тој оживеал. Преданието споменува и исцелување на болна жена. Тогаш Крстот бил издигнат за народот да може да го види, а собраните верници одговарале со молитвата „Господи, помилуј“. Оттука произлегува и името на празникот – Воздвижение, односно издигнување на Крстот.
Од Ерусалим до Персија и повторно назад
Вториот историски слој на празникот е поврзан со бурните настани од VII век. При персиското освојување на Ерусалим, Чесниот Крст бил однесен во Персија. Според црковното предание, таму останал четиринаесет години.
По победата над Персијците, византискиот цар Ираклиј го вратил Крстот во Ерусалим. Преданието раскажува дека царот сакал свечено да го внесе во градот облечен во царска одежда, но не можел да продолжи по патот кон Голгота. Патријархот Захариј го повикал да се сети дека Христос по истиот пат одел понижен и без царска слава. Ираклиј ја соблекол раскошната одежда и го понел Крстот во смирение.
Токму затоа Крстовден во православното предание има силен акцент врз смирението. Крстот не се празнува како предмет на земна моќ, туку како знак на жртвата. Царот што го носи не станува поголем поради својата круна – во преданието тој мора да се откаже од надворешната раскош за да продолжи по патот кон Голгота.
Зошто Крстовден е голем православен празник?
Православен верски календар 27 септември го издвојува Крстовден како еден од големите Господови празници. Почитувањето на Крстот е неразделно од христијанското разбирање на Христовото Распетие и Воскресение. Затоа Крстот е присутен во храмот, во богослужбата, во молитвата и во секојдневниот живот на православниот верник.
На празничната богослужба Крстот свечено се изнесува за поклонение. Во манастири и храмови каде што се чуваат честички од Чесниот Крст, денот има уште поизразен богослужбен карактер. Бигорскиот манастир, на пример, го наведува 27 септември како Воздвижение на Светиот Крст – Крстовден и во својот календар за 2026 година го означува денот како посен.
Празникот има длабоко место и во македонската црковна и народна традиција. Крстовден е поврзан со бројни храмови, манастирски слави и локални обичаи, но неговата суштина останува литургиска – поклонение пред Крстот како знак на Христовата жртва и Воскресение. Поширокиот годишен распоред на празниците може да се следи и преку православниот календар на МПЦ-ОА.
Света Плакила и другите спомени на денот
На 27 септември се споменува и Света Плакила, сопруга на царот Теодосиј Велики. Црковното предание ја памети по милосрдието и личната грижа за сиромашните и болните. Иако била царица, не ја ограничувала помошта само на давање средства, туку лично им служела на луѓето на кои им била потребна грижа.
Меѓу спомените е и Преподобномаченик Макариј Солунски, ученик на Свети Нифонт, кој подоцна маченички пострадал во Солун. Се споменува и Преподобна Марија Тарсиска, чие житие е поврзано со длабоко покајание и целосна промена на животот. Така и дополнителните спомени на Крстовден се вклопуваат во основната духовна нишка на празникот – смирението, покајанието и подготвеноста човекот да го промени својот живот.
Правило на постот
Се пости.
Крстовден е посен празник. За 27 септември 2026 постои разлика во календарското означување на степенот на постот: Denovi.mk за неделата го наведува правилото „масло“, додека календарот на Бигорскиот манастир го означува Крстовден како строг пост. Затоа најпрецизно е да се каже дека на православен верски календар 27 септември задолжително се пости, а конкретното правило за 2026 година во календарските извори е наведено различно.
